Beton pompası ne zaman gerekir? Tip seçimi, bom uzunluğu ve güvenlik

Pompa kararı bir tercih değil, geometri sorusudur

Taze beton kendi başına yalnızca aşağı akar. Bu tek cümle, pompa kararının tamamını belirler. Karar verirken üç ölçü konuşur:

• Yön: Döküm noktası, mikserin durabildiği yerden yukarıda mı, aşağıda mı, aynı kotta mı?
• Yatay mesafe: Mikserin durabildiği en yakın nokta ile en uzak döküm noktası arasındaki mesafe kaç metre?
• Aracın durabildiği yer: Bu mesafe sokağın ortasından değil, aracın fiilen durabildiği noktadan ölçülür. Bahçe duvarı, komşunun aracı, alçak saçak, yumuşak zemin — hepsi bu noktayı geriye kaydırır ve her kaydırdığı metre erişimden düşer.

Karar sırası

1. Döküm noktası mikserin durabildiği kottan aşağıda mı ve aracın oluğu (şutu) erişiyor mu? Erişiyorsa pompa gerekmez. Oluk erişimi ve pompa dışındaki yerleştirme seçeneklerinin tamamını minimum sipariş sayfasında ele aldık; burada tekrarlamıyoruz.
2. Beton yukarı mı gidecek? Oluk yukarı beton taşımaz. Burada ya pompa ya da sahada zaten uygun ekipman varsa kova + vinç konuşulur.
3. Yatayda oluk erişimini aşan bir mesafe mi var? Hacim küçük, ekip yeterli ve güzergâh düz ise elle taşıma hâlâ mümkündür; değilse pompa.
4. Araç dökme noktasına hiç yaklaşamıyor mu (dar sokak, bahçe içi, taşımayan zemin, kazı kenarına yanaşmanın riskli olması)? Pompa gündeme gelir — ama hemen şu soruyla birlikte: pompa aracının kendisi nereye kurulacak?
5. Hacim ve süre yetiyor mu? Bir mikser dolusu betonu standarttaki boşaltma süresi içinde yerine koyacak yöntem yoksa pompa artık konfor değil, beton kalitesini koruyan karardır (boşaltma süresinin hesaba etkisi beton hesaplama rehberinde).

Pompanın fiilen zorunlu olduğu durumlar

• Kat döşemesi, kiriş, kolon, perde gibi zemin kotunun üstündeki her eleman.
• Mikserin yanaşamadığı bahçe içi imalatlar; ada ortasında kalan temeller.
• Kazı içine döküm yapılacak ama dolu bir mikseri kazı kenarına yaklaştırmak şev güvenliği açısından kabul edilemiyorsa.
• Soğuk derz istenmeyen, kesintisiz ilerlemesi gereken dökümler (radye, perde, su tutan elemanlar).
• Donatının yoğun olduğu, betonun kalıp içinde noktasal ve kontrollü yerleştirilmesi gereken elemanlar.

Pompanın çoğu zaman gereksiz olduğu durumlar

• Zemin kotunda, mikserin kenarına kadar yanaşabildiği bahçe betonu, yürüyüş yolu, tesviye betonu.
• Hedefin araçtan aşağıda olduğu ve oluk erişiminin yettiği grobeton ve dolgu işleri.
• Küçük hacimli, kısa mesafeli, yeterli ekibin bulunduğu işler.

Teklif istemeden önce santrale gelecek araçta ek oluk parçası olup olmadığını sormak, bazen pompa kaleminin tamamını ortadan kaldırır.

Gereksiz pompanın bedeli ve gerekliyken pompadan kaçınmanın bedeli

Pompa kararı iki yönlü zarar üretebilir. Gereksizken alınan pompa parayı boşa harcatır; bedelin nasıl kurulduğunu ve neden dökülecek m³ ile doğru orantılı olmadığını aşağıdaki ücret bölümünde kalem kalem yazdık, burada tekrarlamıyoruz.

Asıl pahalı hata ters taraftadır. Pompadan tasarruf etmek için alınan üç karar, betonun kendisini bozar:

• Mikseri kazı kenarına yanaştırmak. Dolu bir mikser, ayak izi küçük ve ağırlığı büyük bir araçtır. Desteklenmemiş bir kazının kenarına yaklaştırıldığında yükü şeve biner; göçme hem aracı hem kazı içindeki insanları tehdit eder. Bu, pompa parasından tasarruf edilerek alınmayacak bir risktir.
• Oluktan yüksekten kalıba dökmek. Beton yüksekten serbest bırakıldığında iri agrega ile harç ayrışır ve irsaliyede yazan sınıf sahada elde edilmez. Serbest düşme yüksekliğinin sınırı projenin ve şartnamenin konusudur; yerleştirme kuralları TS 1247, hazır betonun şantiyedeki uygulama kuralları TS 13515 kapsamındadır. Şantiye pratiğinde döşemelerde yarım metre, kolon ve perdelerde 1,5 metre mertebesinde bir üst sınır kullanılır; uygulanacak değeri projenizden veya santralin teknik biriminden teyit edin ve gerekiyorsa uca hortum takıp betonu kalıp dibine indirin.
• Elle taşımayı süreye sığdıramamak. Karışım suyu eklendikten sonra betonun boşaltılması için standartta bir süre sınırı vardır; bu sınır aşıldığında sorun yalnızca bekleme bedeli değil, betonun şartname dışına çıkmasıdır. Mikser yuvarlaması ve boşaltma süresinin hesaba etkisi beton hesaplama rehberinde işlendi.

Doğru cümle şudur: pompa bir lüks değil, bir yerleştirme yöntemidir. Gereksizken alınırsa para kaybettirir, gerekliyken atlanırsa beton kaybettirir. İkisinin arasındaki çizgi, bir önceki bölümdeki karar sırasıyla çizilir.

Pompa tipleri: bomlu pompa, yer (hat) pompası ve sabit pompa

Piyasada “pompa” denince akla kamyon üstü bomlu pompa gelir, ama seçenek tek değildir. Aralarındaki fark gücü değil, betonun dağıtılma biçimidir.

Bomlu (mobil) pompa

Kamyon şasisi üzerinde pompa ünitesi, dört ayak (outrigger) ve katlanır bir dağıtım bomu taşır. Boru hattı bomun içindedir; hattı elle döşemek gerekmez. Bomun ucundaki hortum, döküm alanı üzerinde noktadan noktaya gezdirilir. Geniş bir döşemeyi tek kurulumla taramanın tek pratik yolu budur.

• Katlanma tipi seçimi etkiler. R (roll) katlanmalı bomlar açılırken genellikle daha fazla baş boşluğu ister; Z katlanmalı bomlar dar ve kapalı alanlarda daha rahat açılır ve tam açılmadan da beton basabilir, RZ tipler ikisini birleştirir. Ancak açılma yüksekliği katlanma tipinden bağımsız olarak makineye göre değişir; kural olarak değil, gelecek makinenin föyünden öğrenilir. Yani “kaç metre bom” sorusunun yanına hem “hangi katlanma tipi” hem “açılma yüksekliği kaç metre” soruları yazılmalıdır.
• Bom bir vinç değildir. Bomdan yük asılmaz, kalıp veya donatı çekilmez.

Yer pompası (hat pompası)

Römork veya küçük şasi üzerinde yalnızca pompa ünitesi gelir. Bomu yoktur; boru hattı ve hortumlar elle döşenir. Bu, tipin hem en büyük avantajı hem en büyük kısıtıdır.

• Avantajı: Küçük ayak izi, hızlı mobilizasyon, dar sokak ve kapalı alanda çalışabilme. Hat bir kapıdan, merdiven boşluğundan, pencereden veya bina içinden geçirilebilir — bomun asla giremeyeceği yerlere hat girer. Şap, bodrum, kat içi imalat ve dar parsel işlerinin tipik çözümüdür.
• Kısıtı: Kapasite ve basınç bomlu pompaya göre düşüktür. Hattı döşemek, sökmek ve yıkamak işçilik ve süre demektir; bu süre çoğu zaman teklifin içindedir ama sahada kimin döşeyeceği konuşulmamış olur. Dağıtım kolu olmadığı için beton hep hattın ucunun bulunduğu yere gelir; alanı taramak için hattı sökmek veya uzatmak gerekir.
• Hat geometrisi basıncı belirler. Hat uzadıkça, çap küçüldükçe ve dirsek sayısı arttıkça sürtünme ve tıkanma riski artar. “Kaç metre hat gerekiyor” sorusunun cevabı, kaç dirsek gerektiğiyle birlikte anlam kazanır.
• Hattın malzemesi ve durumu sorulur. Elle döşenen hat sahada kelepçelenir ve sabitlenir; boru ile dirseklerin aşınma durumu güvenlik konusudur. Ayrıntısı aşağıdaki hat ve kelepçe güvenliği maddesinde.
• Bazı modeller elektrik motorludur; o durumda sahada uygun güç kaynağı bulunması gerekir. Teklif alırken sorun.

Sabit pompa + dikey (kolon) hat

Yüksek yapılarda pompa sahada sabit durur, boru hattı bina içinde yukarı taşınır ve kat çıktıkça uzatılır. Bomlu pompanın erişimini aştığı yükseklikler için çözüm budur; tek katlı ve küçük işlerin gündemi değildir.

Sık karşılaşılan ters bilgi

“Mikser giremiyorsa pompa girer” cümlesi yanlıştır. Bomlu pompa aracı bir miksere göre daha uzundur ve kuruluma geçtiğinde ayaklarını açtığı için çok daha geniş yer ister; toplam ağırlığı da makineye ve aks sayısına göre 25-32 ton mertebesindedir (kesin değer föyde yazar, teklifte istenir). Dar sokakta doğru cümle şudur: “pompayı uzağa kurup bomla veya hatla mesafeyi kapatabilir miyiz, yoksa yer pompası mı gerekir?”

Bom uzunluğu: katalogdaki sayı ne anlatır, ne anlatmaz

Bom seçiminde yapılan klasik hata tek cümleyle özetlenebilir: katalogdaki büyük sayı dikey erişimdir, yatay erişim daha kısadır ve o da aracın önünden değil bomun dönüş ekseninden ölçülür. Aşağıdaki değerler üretici teknik föylerinden alınmıştır; her satırda hangi föy/konfigürasyon olduğu yazılıdır.

Tablo notu: Değerler üreticiye, föy sürümüne, şasiye ve konfigürasyona göre değişir. Bu tablo bir sınıf kuralı değil, farkın büyüklüğünü gösteren örnek kümesidir; esas olan, sahaya gelecek makinenin kendi erişim diyagramıdır. Bu yüzden teklifte hangi makinenin geleceği yazılmalı ve o makinenin föyü ile erişim diyagramı istenmelidir. Aynı şekilde araç uzunluğu, genişliği, yüksekliği, toplam ağırlığı ve saatlik kapasitesi de föyden alınır; bu sınıf makinelerde tipik olarak araç 11 metre civarı uzunlukta, 2,5 metre genişlikte, 3,8-4,0 metre yüksekliktedir ve 25-32 ton mertebesindedir.

Tabloyu okuma biçimi şudur: 36 metre yazan örnek makine, yatayda 32,05 metreye, aracın önünden ise 29,75 metreye erişiyor. Yani katalog sayısı ile sahada kullanabileceğiniz yatay mesafe arasında bu örnekte yaklaşık 6 metre fark var (35,70 − 29,75 = 5,95 m).

Bom uzunluğu seçerken yapılan altı hata

1. Bom boyunu kuş uçuşu mesafe sanmak. Bom, kırıklı bir koldur; engelin üzerinden dolanmak zorunda kaldığında boyunun bir kısmını o dolanmaya harcar. Çatı, saçak, ağaç, direk veya komşu bina varsa etkin erişim kısalır.
2. Dikey ve yatay erişimi aynı anda almaya çalışmak. Erişim değerleri bir zarf tanımlar; makine ya yükseğe ya uzağa gider, ikisini birlikte uç değerinde vermez. Karar erişim diyagramına bakılarak verilir.
3. Mesafeyi yanlış noktadan ölçmek. Ölçüm, aracın fiilen kurulabildiği noktadan başlar. Sokağın karşı kaldırımına park edilecekse mesafe oradan ölçülür.
4. Açılma yüksekliğini hiç sormamak. Planlamada kolayca atlanan ama dökümü doğrudan iptal ettirebilen konu budur. Bom, açılabilmek için aracın üstünde boş bir yükseklik ister; yukarıdaki örneklerde bu değer 7,5-8,3 metre mertebesindedir. Kurulum noktasının üstünde alçak bir saçak, balkon, ağaç, tente, köprü veya enerji hattı varsa bom o noktada açılamaz — makine sahaya gelmiş olsa bile döküm yapılamaz. Z ve RZ katlanma dar alanda genellikle daha esnektir, fakat gerekli üst boşluk her hâlde gelecek makinenin föyünden öğrenilir.
5. Uç hortumunu erişime eklemek. Föylerdeki uç hortumu (tipik olarak 3 m) bomun ucundan aşağı sarkan bir parçadır; yatay erişimi uzatan bir uzantı gibi hesaba katılmaz.
6. “Uzun bom her zaman daha iyidir” varsayımı. Bom büyüdükçe araç büyür, ayak açma genişliği artar, zemine binen yük artar ve kurulum için gereken boş alan büyür. Sahaya sığmayan uzun bom hiç işe yaramaz; kısa bom en azından kurulabilir.

Teklif istemeden önce ölçüp yazacağınız beş sayı

• Aracın kurulabileceği nokta ile en uzak döküm noktası arasındaki yatay mesafe (metre).
• Aynı iki nokta arasındaki kot farkı ve yönü (yukarı / aşağı, kaç metre).
• Kurulum noktasının üstündeki en alçak engelin yüksekliği (metre) ve ne olduğu (kablo, saçak, ağaç, tente).
• Kurulum için ayırabileceğiniz alanın eni ve boyu (ayak açma genişliğiyle karşılaştırılacak; ön ve arka değerlerin büyüğü esas alınır).
• Aracın geliş güzergâhındaki en dar ve en alçak noktalar.

Bu beş sayıyı ölçüp bir de fotoğraf eklediğinizde, farklı yerlerden gelen teklifler ilk kez gerçekten karşılaştırılabilir hâle gelir. Ölçtüğünüz mesafeye eşit erişimli makine seçilmez; bomun sürekli sınırda ve tam açık çalışması hem hassasiyeti hem güvenliği düşürür, bu yüzden bir miktar pay bırakılır.

Kurulum yeri: pompanın nereye kurulacağı, kaç metre bastığından önemlidir

Dökümün iptal olması veya yarıda kalması, bom yetersizliği kadar kurulum yerinin uygun olmamasından da kaynaklanır; sahada sık görülen sebeplerden biridir. Kurulum yerini beş başlıkta değerlendirin.

1. Geliş güzergâhı

• Bu sınıf makinelerde araç tipik olarak 11 metre civarı uzunlukta, 2,5 metre genişlikte, 3,8-4,0 metre yüksekliktedir ve toplam ağırlığı makineye ve aks sayısına göre 25-32 ton mertebesindedir; kesin değer föyde yazar ve teklifte istenir. Bir alt geçit, kapalı otopark girişi, kemer veya alçak dal bu aracı geri çevirir.
• 2,5 metre genişlik aracın kendi genişliğidir; dönmek ve manevra yapmak için daha fazlası gerekir. Sokakta köşe dönüşü, çıkmaz sokakta geri çıkma ihtimali önceden konuşulmalıdır.
• Bu ağırlıktaki bir araç kilit taşı döşeli avlulara, ince beton kaplamalara, rögar ve foseptik kapaklarına, kanal hattı üzerine hasar verir. Korunması gereken yüzeylere kontrplak veya plaka serilir.

2. Kurulum alanının ölçüsü

Pompa, ayaklarını açmadan beton basmaz. Ayak açma genişliği ön ve arkada farklıdır ve hangisinin daha geniş olduğu makineye göre değişir: yukarıdaki örneklerde bir makinede arka taraf 8,50 metreye çıkarken, X tipi ön ayaklı bir başka makinede ön taraf (7,28 m) arkadan (6,60 m) daha geniştir. Bu yüzden iki değeri föyden ayrı ayrı isteyin ve büyüğüne göre yer ayırın. Yani araç 2,5 metre genişlikte olsa bile, kurulduğunda 8,5 metreye varan bir açıklık isteyebilir; sadece arkayı boşaltmak yetmez.

Dar sahalar için üreticilerin tek taraflı destek (OSS) sistemi vardır: bir taraftaki ayak tam açılmadan, bomun çalışma açısı sensörlerle tanımlı bir zarfa kısıtlanarak güvenli biçimde çalışılır. Çalışma açısının nasıl kısıtlandığı makineye ve sisteme göre değişir; bu değeri föyden veya teklifte yazılı olarak isteyin. OSS üreticinin tanımlı bir sistemidir; ayakları keyfî olarak yarım açmak değildir.

3. Üst boşluk

Kurulum noktasının üstünde açılma yüksekliği kadar boşluk aranır (örneklerde 7,5-8,3 m; gelecek makinenin değeri föydedir). Buradaki en kritik engel enerji hattıdır ve bunu bir sonraki bölümde ayrıca ele alıyoruz.

4. Zeminin taşıma gücü

Devrilmelerin bilinen sebeplerinden biri budur ve alıcı tarafında kolayca atlanır.

• Ayak tabanları (float) tipik olarak 30-40 santimetre çapındadır; yani her ayak, kabaca bir-iki A4 kâğıdı kadar bir alanla zemine basar. Araç ağırlığı ve bomun yarattığı devirme momenti, bom hangi yöne dönükse büyük ölçüde o taraftaki ayaklara yığılır.
• Gerekli plaka alanı hesapla bulunur, göz kararıyla bulunmaz. Bom döndüğünde tek bir ayağa binen azami yük, makinenin föyünde ayak yükü (kN) olarak yazar. Gerekli plaka alanı, bu yükün zeminin emniyetli taşıma gücüne bölünmesiyle belirlenir; yani zemin zayıfladıkça plaka büyür. Teklif alırken azami ayak yükünü isteyin; zemin hakkında bildiğiniz her şeyi (yeni dolgu mu, ne zaman dolduruldu, altında ne var) operatöre yazılı verin.
• Plaka veya ahşap yastık, yükü yayabilecek kalınlıkta ve ayağın tamamını içine alacak boyutta olmalıdır; ayak plakanın merkezine ve tam temas edecek şekilde oturur. Ayağın altına atılan ince bir tahta yükü yaymaz, kırılır.
• Pratik saha kuralı: botunuz zemine batıyorsa ayak da batar.
• Şu zeminler kurulum için kabul edilmez ya da ancak takviyeyle kabul edilir: yeni doldurulmuş dolgu, sulanmış veya yağış almış zemin, donup çözülmüş yüzey, altyapı kanalı / kablo hattı / kanalizasyon üzeri, rögar ve foseptik kapağı, sarnıç, gömülü depo, bodrum veya kapalı otopark döşemesinin üstü. Bir döşeme üstüne kurulum ancak o döşemenin taşıma kapasitesi bilinerek yapılır.

5. Kazı ve şev kenarı

Kazı kenarına kurulan pompa, ayak yükünü doğrudan şeve verir. ABD pompa sektörünün güvenlik yayınlarında (American Concrete Pumping Association) yerleşmiş kural bire bir kuralıdır: kazının her bir birim derinliği için en az bir birim geri durulur ve mesafe, ayak takozunun kazıya en yakın kenarından ölçülür. Yani 3 metre derinliğindeki bir kazının kenarından en az 3 metre geride durulur. Türkiye'de de Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği'nin (Resmî Gazete: 5/10/2013, 28786) EK-4'ünde kazı işleri için güvenli mesafe bırakılması ve çalışma alanlarının sınırlandırılması esastır. Desteklenmiş (iksalı) kazıda karar iksa projesine göre verilir.

Bu beş başlığı döküm gününden önce yazılı hâle getirin. Kurulum noktasını sahada tebeşirle işaretlemek, döküm sabahı yapılan tartışmaların çoğunu ortadan kaldırır.

İş güvenliği: enerji hatları, mevzuat, uygulanacak mesafe ve temas anında yapılacaklar

Bomlu pompanın enerji hattına yaklaşması veya teması, yapı sahalarında ölümle sonuçlanabilen risklerden biridir ve mekanizması alıcı tarafından genellikle yanlış bilinir. Bu bölümü sonuna kadar okuyun: son alt başlık, temas gerçekleştiği anda ne yapılacağını anlatır.

Neden bu kadar tehlikeli

• Temas gerekmez. Elektrik, yeterince yaklaşıldığında havadan ark atlar; gerilim yükseldikçe atlayabildiği mesafe büyür. “Değmedi” demek güvende olmak değildir.
• Bom, boru hattı ve beton iletkendir. Bomdan geçen akım, hat ve içindeki ıslak beton üzerinden uç hortumunu tutan kişiye ulaşır. Kaza yalnızca operatörü değil, kalıp üstündeki ekibi de vurur.
• Bom hareketlidir ve operatörden metrelerce uzaktadır. Uzaktan kumandayla çalışan operatör mesafeyi göz kararıyla değerlendirmek zorunda kalır; bu yüzden iş makineleri için bırakılan mesafeler, yetkili elektrik personeli için tanımlanan mesafelerden çok daha büyük tutulur.
• Teller rüzgârda salınır, açık bom da salınır. Sabit görünen bir mesafe rüzgârda kapanabilir.

Mevzuat ne diyor

Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği (Resmî Gazete: 5/10/2013, 28786), EK-4'ün açık mekanlara ilişkin bölümünde “Enerji dağıtım tesisleri” başlığı altında şunları düzenler:

• Yapı alanının yakınından enerji nakil hatları geçiyorsa yeterli güvenlik mesafesi bırakılıp gerekli tedbirler alınarak çalışılır.
• Güvenlik mesafesi belirlenirken tellerin rüzgârda salınımı da hesaba katılır.
• Yeterli güvenlik mesafesi bırakılamıyorsa, hattın güzergâhının değiştirilmesi veya akımının kesilmesi için ilgili kurum ve kuruluşlardan onay ve izin alınır.
• Nakil hattı bulunan alanlarda bariyer veya ikaz levhalarıyla araçların ve tesislerin hattan uzak tutulması sağlanır.

Dikkat edilecek nokta şudur: mevzuat tek bir rakam vermez. “Yeterli güvenlik mesafesi” der, çünkü mesafe gerilim seviyesine ve saha koşullarına göre değişir. Bu yüzden internette dolaşan tek bir metre değerine güvenmeyin.

Gerilim: mevzuattaki tanım ile piyasa dili aynı şey değildir

Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği'nin tanımlar maddesine göre 1.000 voltun üstündeki her hat yüksek gerilimdir; 1.000 V ve altı alçak gerilim, 50 V ve altı ise küçük gerilim olarak tanımlanır. Yani şehir içinden geçen 34,5 kV'luk bir dağıtım hattı da mevzuat dilinde yüksek gerilimdir ve yüksek gerilim için geçerli kurallar ona da uygulanır.

Buna karşılık elektrik piyasası ve dağıtım pratiğinde 1-36 kV aralığı “orta gerilim” olarak adlandırılır; sektör literatüründe “çok yüksek gerilim” gibi ek adlandırmalar da kullanılır. Bu adlandırmalar EKAT Yönetmeliği'nin tanımı değildir; güvenlik kararınızı bu adlandırmaya dayandırmayın. Yerleşim içinde 0,4 kV yanında bazı büyükşehirlerde 6,3 / 10,5 / 15,8 kV, yaygın olarak da 34,5 kV kademeleriyle karşılaşılır; şehir çıkışlarında ve sanayi bölgelerinde 154 kV ve 380 kV (400 kV sınıfı) iletim hatları bulunur. Hangi hat olduğunu gözle ayırt etmeye çalışmayın; hattın sahibine sorun.

İki farklı mesafe kavramı — karıştırılmamalı

Elektrik mevzuatında ve kurum İSG düzenlemelerinde, eğitimli ve yetkilendirilmiş elektrik personelinin enerjili tesiste çalışırken aşamayacağı asgari yaklaşma mesafeleri tanımlıdır. Bu değerler santimetre mertebesindedir, izin/çalışma talimatı ve kilitleme-etiketleme prosedürüyle birlikte uygulanır ve bir iş makinesi için ölçü değildir. Bu sayfada o tabloyu yayımlamıyoruz; yanlış yere uygulanması ölümle sonuçlanır. Pompa kurulumunda kullanılacak ölçü, aşağıdaki yasak bölge mantığıdır: burada amaç, makinenin hiçbir parçasının bölgeye girememesidir.

Kaynak: İngiltere İş Sağlığı ve Güvenliği Kurumu'nun (HSE) GS6 — Avoiding danger from overhead power lines rehberi ve bu rehberin atıf yaptığı ENA Look Out Look Up! yayınındaki yasak bölge değerleri. Değerler İngiltere şebeke gerilimleri için verilmiştir; Türkiye kademeleriyle birebir örtüşmez, mertebeyi göstermek için kullanılıyor.

Türkiye'de iletim tesisleri civarındaki çalışmalar için TEİAŞ düzenlemesinde belirtilen yaklaşma mesafeleri 154 kV için 313 cm, 380/400 kV sınıfı için 500 cm olarak verilir; aynı düzenlemede çalışma alanı sınırlandırılırken iş makinelerinin ve araçların manevra kabiliyeti ile enerjili bölümlere yaklaşma ihtimalinin göz önünde bulundurulması istenir. ABD tarafında bomlu ekipman için yerleşik eşik, OSHA'nın 1926.1408 maddesindeki 20 feet (yaklaşık 6 metre) değeridir; ACPA'nın pompa güvenliği yayınları da müşteriden aynı mesafeyi ister.

Hangi rakam uygulanır — karar cümlesi

Yukarıdaki değerlerin hepsi alt sınırdır ve bomlu pompa için tek başına yeterli kabul edilmez. Uygulanacak mesafe, ilgili düzenlemede yazan asgari değer ile makine için tanımlı yasak bölgenin BÜYÜĞÜDÜR. Üstünüzden 154 kV geçiyorsa, TEİAŞ'ın verdiği 313 cm tek ölçü değildir; iş makinesi tarafındaki yasak bölge metre mertebesindedir ve büyük olan uygulanır. Kurulum, bomun hiçbir konumda — tam açıkken, dönerken ve rüzgârda salınırken de — bu bölgeye ulaşamayacağı biçimde yapılır. Kontrol, hattın en yakın teline olan mesafeyle değil, bomun ulaşabileceği en uç noktaya göre yapılır. 154 kV ve 380 kV iletim hatlarında yasak bölge metre mertebesindedir ve kesin değer hattın sahibinden yazılı olarak alınır.

GS6 ayrıca açıkça uyarır: yaklaşma alarmı, mesafe sınırlayıcı cihaz veya boma takılan yalıtım kılıfı, başka önlem alınmadan tek başına yeterli koruma değildir. Bunlar ek tedbirdir; enerjinin kesilmesinin, güzergâh değişikliğinin veya yasak bölgeye fiziksel olarak girilememesinin yerini almaz.

Bu yüzden pratikte yapılacaklar

1. Önce kurulum yerini değiştirmeyi deneyin. Hattın altına veya yakınına kurulmayacak bir nokta bulmak, en ucuz ve en kesin çözümdür. Bomlu pompanın anlamı biraz da budur: uzağa kurulup mesafeyi bomla kapatmak.
2. Mümkün değilse hattın sahibine başvurun. Dağıtım şirketinden (iletim hattıysa ilgili kurumdan) enerjinin kesilmesi, hattın yalıtılması ya da güzergâh değişikliği talep edilir. Bu işlem planlama, yazışma, izin ve genellikle ücret gerektirir; döküm sabahı yapılamaz — günler öncesinden başlatılır.
3. Kesim de mümkün değilse fiziksel önlem alın. Yasak bölgeye girişi engelleyen bariyer, işaretleme, hattın altından geçiş gerekiyorsa iletken olmayan malzemeden yükseklik sınırlayıcı (“kale direği”) ve hattı sürekli gözleyen bir gözcü. Mesafeyi operatörün tek başına göz kararıyla koruması beklenmez.
4. Gerilim seviyesini ve gerekli mesafeyi yazılı isteyin. Bunu söyleyecek merci tahmin yürüten hiç kimse değil, hattı işleten kurumdur.

Bom hatta değdiyse: ilk hareketler

Bu senaryoda içgüdüsel davranışların tamamı öldürücüdür: araca koşmak, operatörü kabinden indirmeye çalışmak, hortumu bırakıp koşarak uzaklaşmak. Sıra şudur:

1. Hiç kimse araca, boma, boru hattına, uç hortumuna, mikserin gövdesine veya araca temas eden hiçbir şeye dokunmaz. Çelik de ıslak beton da iletkendir.
2. Operatör bulunduğu yerde kalır, inmeye çalışmaz. Mümkünse makineyi çalıştırarak bomu ters yönde hareket ettirip hattan ayırır; olmuyorsa yerinde kalır ve bekler.
3. Araçtan inmek zorunluysa (yangın gibi), araca ve yere aynı anda temas etmeden, atlayarak ve iki ayak birlikte yere basılır.
4. Yerdeki herkes koşmadan, ayaklarını yerden ayırmadan, küçük kaydırma adımlarıyla araçtan uzaklaşır (adım gerilimi riski). En az 10 metre geride kalınır; gerilim yükseldikçe bu mesafe daha büyük olabilir.
5. 112 ve hattın sahibi dağıtım/iletim şirketi aranır; sahadaki durum tarif edilir.
6. Şalterin atması hattın enerjisiz olduğunu göstermez; otomatik tekrar kapama devreye girebilir. Hattın enerjisiz olduğu hat sahibi tarafından teyit edilmeden hiç kimse yaklaşmaz.
7. Yaralıya, aracın ve hattın enerjisiz olduğu teyit edilmeden dokunulmaz. Kurtarmaya koşan kişi ikinci kurban olur.

Bu yedi maddeyi döküm öncesinde sahadaki herkese anlatmak bir dakikadan kısa sürer.

Son not: bu bölümdeki tablo ve rakamlar kaynak gösterilen mevzuat ve iyi uygulama değerleridir; sahanız için bağlayıcı mesafeyi hattı işleten kurum yazılı olarak verir. Bizim verdiğimiz şey, hangi soruyu kime soracağınız ve büyük olanı uygulama kuralıdır.

İş güvenliği: devrilme, hat ve kelepçe, tıkanma, hortum savurması

Enerji hattı dışında sahada öne çıkan riskler bunlardır.

1. Devrilme

Tipik sebep şudur: ayak altındaki zemin beklenenden zayıftır ya da ayaklar tam açılmamıştır. Zemin, plaka ve kazı kenarı kuralları bir önceki bölümde; buraya kurulum anındaki ve sonrasındaki davranış kalıyor:

• Kurulum, aracın denge göstergeleri ile teraziye alınmasıyla tamamlanır; eğimli zeminde kurulum ayrı bir değerlendirme konusudur.
• Kurulum kontrolü: beton basılmadan önce bom yavaşça her ayağın üzerine getirilerek zemin denenir (ACPA'nın pompa güvenliği yayınlarında tarif edilen kontrol). Oturma, çatlak veya batma görülürse bom toplanır, plaka büyütülür ve kontrol tekrarlanır.
• Döküm sırasında zemin izlenir. Ayak çevresinde oturma başlarsa döküm durdurulur.
• Ayakların açıldığı ve toplandığı alan insan geçiş alanı değildir.

2. Hat ve kelepçe güvenliği

Özellikle yer pompasında hat sahada elle döşenir; kelepçeleme ve sabitleme sahada yapılır. Basınç altındaki bir hat, tıkanmadan bağımsız olarak da tehlikelidir.

• Her kelepçenin emniyet pimi / klipsi takılı olacak; pimi eksik kelepçeyle çalışılmaz.
• Aşınmış, ezilmiş veya et kalınlığı azalmış boru ve dirsek kullanılmaz. Aşınma en çok dirseklerde olur ve dışarıdan görünmez; bu yüzden hattın kimin malzemesi olduğu ve durumu sorulur.
• Hat, basınç darbesinde hareket etmeyecek biçimde sabitlenir; dikey (kolon) hatlarda yapıya bağlanır.
• Hattın üzerinde veya doğrultusunda kimse durmaz; hatta basılarak geçilmez.
• Hat sökülmeden önce basıncın boşaltıldığı teyit edilir.

3. Hat tıkanması

Boru içindeki sürtünme; hat uzadıkça, çap küçüldükçe ve dirsek sayısı arttıkça büyür. Tıkanmayı tek bir sebebe indirmek yanlıştır: karışımın pompalanabilirliği, besleme ritmi ve hat geometrisi birlikte rol oynar. Alıcı açısından önemli olan, tıkanma anında ne yapılmadığıdır:

• Basınç altındaki hatta kelepçe açılmaz. Önce pompa ters çalıştırılarak basınç boşaltılır.
• Hazne ızgarası açılmaz, karıştırıcıya el veya alet sokulmaz. Modern makinelerde ızgara açıldığında makineyi durduran emniyet şalteri bulunur; bu şalter devre dışı bırakılmaz.
• Boru ağzına veya hazneye yukarıdan bakılmaz.
• Tıkanma açma işi operatörün ve ekibinin işidir; alıcı tarafı uzaklaşır.

4. Hortum savurması

Az bilinen ama sonucu ağır olan bir olaydır. Hatta hava girdiğinde basınç sıkışan hava üzerinde birikir; tıkanma açıldığı anda bu enerji boşalır ve uç hortumu yüksek hızla savrulur. Sonucu ağır yaralanma veya ölümdür. Kuralları basittir:

• Pompalamanın başında ve hatta hava girmiş olabileceği her anda (tıkanma sonrası, mola sonrası, hat eklendiğinde) beton düzenli akmaya başlayana kadar herkes uzaklaşır.
• Kimse uç hortumunun savrulma yarıçapı içinde durmaz; uç hortumu bir kişi tarafından, dengeli bir zeminde durarak yönlendirilir.
• Uç hortumuna üretici sınırının ötesinde ek boru veya hortum bağlanmaz. Uzatma, hem bomun yüklemesini hem savrulma enerjisini değiştirir.
• Uç hortumu donatı kafesinin üstünde dengesiz durarak veya korkuluksuz döşeme kenarında tutulmaz.

Kişisel koruyucular ve taze beton teması

Baret, koruyucu gözlük, eldiven ve çizme pazarlık konusu değildir. Taze beton alkalidir ve pH'ı yüksektir; yanığın ayırt edici özelliği ağrısız ve gecikmeli gelişmesidir. “Canım yanmıyor” demek temiz olduğunuzu göstermez; ciltteki kimyasal yanık saatler sonra ortaya çıkabilir. Bu yüzden:

• Temas eden bölge bol ve temiz akan suyla en az 15-20 dakika yıkanır.
• Betonla ıslanan giysi, çorap ve çizme derhal çıkarılır. Çizmenin içine kaçan beton en bilinen yanık sebeplerindendir.
• Göze sıçramada göz bol suyla uzun süre yıkanır ve gecikmeden tıbbi yardım alınır.
• Kızarıklık, kabarma, uyuşma veya derinleşen ağrı varsa hekime başvurulur.
• Diz çökerek çalışılacaksa su geçirmez dizlik veya eşdeğer önlem istenir.

Belge ve periyodik kontrol: sorması sizin hakkınız

Makine ve operatör belgeleri, alıcının en kolay uygulayabildiği güvenlik önlemidir; istemek kimseyi rahatsız etmez, makinesine ve operatörüne güvenen taraf bunu zaten dosyasında taşır.

• Ekipman kontrolü: Beton pompaları, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (Resmî Gazete: 25/4/2013, 28628 — EK-III'ü 23/12/2025 tarihli değişiklikle yenilenmiştir; yürürlükteki hâli esas alınır) kapsamında kaldırma-iletme ekipmanı olarak periyodik kontrole tabidir. İmalatçı, ilgili standart veya EK-III aksini belirtmedikçe kontrol aralığı bir yılı aşmamalıdır. Beton ve harç pompalarına ilişkin güvenlik kuralları TS EN 12001 standardında tanımlıdır.
• Operatör belgesi: Mesleki Yeterlilik Kurumu'nda 18UY0369-3 Beton Pompa Operatörü (Seviye 3) ulusal yeterliliği tanımlıdır. 23 Mart 2026 tarihli ve 33302 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan MYK tebliği (2026/1) ile beton pompa operatörlüğü, mesleki yeterlilik belgesi zorunluluğu getirilen meslekler listesine eklenmiş; belgesiz çalıştırma yasağı yayımdan 12 ay sonra yürürlüğe girecek şekilde düzenlenmiştir. Yani operatörün belgesini sormak, kısa süre içinde zaten yasal bir zorunluluğun karşılığı olacaktır.
• Sigorta: Çalışacak aracın üçüncü şahıs mali mesuliyet kapsamının bulunup bulunmadığını sormak da bu dosyanın parçasıdır; kilit taşı, bahçe duvarı, komşu araç ve cephe hasarı gerçek bir risktir.

Bu üç satırı teklif aşamasında sormak, döküm günü hiçbir şeyi geciktirmez.

Ücret nasıl oluşur: kalem kalem mantık

Bu sayfada tutar yazmıyoruz. Elimizde gerçek teklif verisi olmadan yazılacak bir TL aralığı sizi yanıltır; pompa bedeli şehre, makineye, mesafeye, saate ve sahanın zorluğuna göre değişir. Yazacağımız şey daha kullanışlı: bedelin hangi kalemlerden kurulduğu.

Neden bedel dökülecek m³ ile doğru orantılı değil

Pompa bedelinin büyük bölümü sabittir: makinenin sahaya gelmesi, kurulması, hattının hazırlanması, iş sonunda yıkanıp katlanması hacme neredeyse hiç bağlı değildir. Bu yüzden hacim küçüldükçe m³ başına düşen pay hızla artar ve küçük dökümde teklifi genellikle minimum bedel satırı belirler. Küçük dökümde erişim yönteminin toplam maliyeti nasıl belirlediğini ve pompa dışındaki seçeneklerin tamamını minimum sipariş sayfasında ele aldık.

Neredeyse her teklifte bulunan kalemler

• Sevk / kurulum (mobilizasyon) bedeli. Makinenin gelmesi, kurulması, hattının hazırlanması, sonunda yıkanıp katlanması. Büyük ölçüde sabittir.
• Pompalama bedeli. Üç yapıdan biriyle kurulur: m³ başına, saat başına veya gün (vardiya) başına. Hangisinin lehinize olduğu sahaya bağlıdır: hacim belli ve döküm akıcıysa m³ bazlı yapı sizi korur; hacim küçük ama iş yavaş ilerleyecekse (dar kalıp, tek vibratör, engebeli erişim) saat bazlı yapı riski size yıkar. Teklifte hangisi olduğu yazılmalıdır.
• Minimum bedel / minimum m³. Belirli bir hacmin altında bedel sabitlenir.
• Bom sınıfı farkı. Uzun bomlu makine daha pahalıdır; ihtiyacınız 28 metreyken 47 metre istemek gereksiz maliyettir. Tersi de doğrudur: yetmeyen bom, ikinci kurulum demektir.
• Bekleme. Sayaç genellikle makine kurulup hazır olduğunda başlar. Kalıbın hazır olmaması, ekibin gecikmesi, mikserin gecikmesi, elektrik veya su beklemek — hepsi bu kaleme yazılır. Ücretsiz bekleme süresi varsa kaç dakika olduğu teklifte yazmalıdır.
• İkinci kurulum. Planlamada sıklıkla unutulan kalemlerden biridir. Tek kurulumla tüm döküm alanına erişilemiyorsa araç ayaklarını toplar, yer değiştirir ve yeniden kurulur; bu hem süre hem bedel demektir.
• Ek boru, hortum ve hat döşeme işçiliği. Özellikle yer pompasında belirleyicidir: kaç metre hat, kaç dirsek, hattı kim döşeyecek ve kim sökecek, hat kimin malzemesi.
• Uzaklık / zaman zammı. Şantiyenin makinenin çıktığı yere mesafesi; gece, hafta sonu veya resmî tatil dökümü.
• Yıkama ve artık beton. Yıkama suyu ve hatta kalan beton bir yere boşaltılacaktır. Sahada sızdırmaz bir yıkama yeri sizden isteniyorsa bunu bilmeniz gerekir; bertaraf bedeli varsa teklifte görünmelidir.

Parayı belirleyen iki idari konu

1. Pompayı kim faturalıyor? Pompa bedeli bazen santralin faturasında, bazen ayrı bir pompa firmasının faturasında görünür. İki fatura olacaksa bunu döküm öncesinde bilmelisiniz.
2. KDV, iptal ve erteleme koşulları. Bunlar pompaya özgü değil, her hazır beton teklifinin ortak satırlarıdır; ayrıntısını minimum sipariş sayfasında yazdık. Pompada tek fark, iptalin iki tarafı (santral ve pompa) birlikte etkilemesidir.

Bizim tarafımızdaki durum şudur, açıkça yazıyoruz: beton santralini de pompayı da biz işletmiyoruz. Şehrinizdeki TSE EN 206 belgeli santrallerden fiyat topluyor, pompa tarafını organize ediyor ve teklifte yukarıdaki kalemlerin yazılı olmasını talep ediyoruz. Üçüncü tarafın işi adına garanti vermeyiz; kendi yaptığımız iş için söylediğimiz nettir — teklifte yazmayan bir kalemi sonradan talep etmeyiz.

Pompalanacak betonun kendisi: sipariş ederken değişen üç şey

Pompayla dökülecek beton, kürekle serilecek betonla aynı sipariş değildir. Boru hattından geçebilmesi için karışımın pompalanabilir olması gerekir; bu, siparişte üç kalemin bilinçli yazılması demektir. Hangi işe hangi sınıfın gerektiği ve kıvam seçimi için beton sınıfları sayfasına bakabilirsiniz.

1. En büyük agrega çapı (Dmax)

Agrega, boru çapına göre iri olursa hat tıkanır. ACI'nin pompalama kılavuzunda (ACI 304.2R-17, Guide to Placing Concrete by Pumping Methods) verilen ölçü şudur: köşeli (kırmataş) iri agreganın en büyük boyutu, boru hattının en küçük iç çapının üçte birini geçmemelidir; agrega yuvarlak (dere çakılı) ise bu oran beşte ikiye kadar çıkabilir. Yaygın kullanılan DN125 hatta bu, köşeli agrega için yaklaşık 41 mm'lik bir üst sınır demektir (125 ÷ 3 ≈ 41,7 mm); pratikte pompa betonlarında Dmax bu sınırın altında tutulur. Bunlar kılavuz değerleridir; karışım tasarımı santralin işidir. Sipariş verirken Dmax'ı yazın; dar kalıp ve yoğun donatı varsa daha da küçültmeyi konuşun.

2. Kıvam sınıfı ve katkı

• Betonun pompayla dökülecek olduğunu santrale bildirin; pompalanabilirlik karışım tasarımının işidir. Kıvam sınıfını ve Dmax'ı irsaliyeye yazdırın.
• Kıvam sahada su ekleyerek değil, katkı ile ayarlanır. Boru hattından geçsin diye mikserin üstüne su dökülmesi su/çimento oranını bozar ve dayanımı doğrudan düşürür. Bu, pompalı dökümde gözden kaçması en kolay kalite kaybıdır.
• Sahada katkı ilavesi gerekiyorsa bu işlem yetkili kişi tarafından yapılır ve irsaliyeye kaydedilir.
• Pompalama sırasındaki sürtünme nedeniyle, uçta çıkan betonun kıvamı hazneye giren betondan bir miktar düşük olabilir; kıvam kararı buna göre verilir.

3. Hat ve gövdede kalan beton payı

Boru hattında ve pompa gövdesinde bir miktar beton kalır; bu, küçük dökümlerde oransal olarak ağır bir kayıptır. Bu payın hesaba nasıl katılacağını, hat uzunluğuna ve bom sınıfına göre nasıl değiştiğini beton hesaplama rehberinde ayrıntılı işledik. Tek cümleyle: pompayla dökülen işte sipariş miktarı, kalıp hacminin üstüne fire payı ve hat payı eklenerek belirlenir. Hacmi hızlıca çıkarmak için ana sayfadaki hesaplayıcıyı, ölçü ve fire hatalarını görmek için hatalar listesini kullanın.

Döküm hızı ve kalıp — pompanın gizli riski

Bomlu pompanın teorik saatlik kapasitesi makineye ve pompa ünitesine göre yaklaşık 100-180 m³/h mertebesindedir. Bu teorik kapasitedir; sahadaki gerçek hızı mikser besleme ritmi ve yerleştirme ekibinin hızı belirler. Yine de kalıbınız yüksek hızı taşımak zorunda değildir: hızlı yükselen beton kalıba yandan basınç bindirir, hesabı zayıf veya bağlantıları yetersiz bir kalıp şişebilir veya patlayabilir. Bu yüzden:

• Perde ve kolonda beton tabakalar hâlinde yükseltilir ve her tabaka vibratörle sıkıştırılır. Tabaka kalınlığı ve serbest düşme sınırı projenin ve şartnamenin konusudur (TS 1247, TS 13515); şantiye pratiğinde tabaka 50 cm mertebesinde, serbest düşme döşemelerde yarım metre, kolon ve perdede 1,5 metre mertebesinde tutulur — uygulanacak değeri projenizden teyit edin.
• Gerekiyorsa uca ek hortum takılıp beton kalıp dibine indirilir.
• Vibratör betonu yatayda taşımak veya yürütmek için kullanılmaz; beton döküleceği yere yakın serilir. İğne, betonun boşaldığı akış ağzına değil serilen tabakaya, düşey olarak ve alt tabakaya 10-15 cm girecek şekilde daldırılır, kısa süre tutulur ve yavaş çekilir. Aşırı vibrasyon da ayrışma üretir; sıkıştırmayı geciktirmek ise ayrı bir kusurdur.

Hat, ilk betondan önce su ve genellikle bir şerbet/harç ile hazırlanır; bu ilk malzeme kalıba gönderilmez, dışarı alınır. Sahada bunun boşaltılacağı bir yer gerekir.

Döküm günü öncesi kontrol listesi

Aşağıdaki liste, pompalı döküm için alıcı tarafının sorumluluğundaki hazırlıklardır. Pompa ekibi betonu yerine basar; sahayı hazırlamak size ait olan kısımdır. Listeyi döküm gününden en az bir gün önce kapatın.

Erişim, manevra ve kurulum

1. Kurulum noktası sahada işaretlendi ve boşaltıldı (araç, moloz, malzeme, konteyner yok).
2. Kurulum alanı, gelecek makinenin ayak açma genişliğini karşılıyor; ön ve arka değerlerin büyüğüne göre yer ayrıldı. Karşılamıyorsa tek taraflı destek (OSS) imkânı önceden konuşuldu.
3. Kurulum noktasının üstünde açılma yüksekliği kadar boşluk var; alçak saçak, tente, dal, kablo yok.
4. Enerji hattı varsa: gerilim seviyesi ve gerekli mesafe hattın sahibinden yazılı soruldu; asgari değer ile makine yasak bölgesinin büyüğü uygulanacak; gerekiyorsa kesim/yalıtım talebi günler öncesinden başlatıldı.
5. Geliş güzergâhı ölçüldü: en dar nokta, en alçak geçiş, dönüş yapılacak köşeler, geri çıkma ihtiyacı.
6. Araç manevra alanı belirlendi ve yürüyüş güzergâhından ayrıldı. Pompa ve mikser geri manevra yaparken aracı yönlendirecek bir gözcü belirlendi; gözcü sürücünün görüş alanında durur, aracın arkasında durmaz. Manevra sırasında manevra alanında başka kimse bulunmaz.
7. Sokakta park yasağı / koni / bariyer ayarlandı; gerekiyorsa belediyeden yol kullanım izni soruldu; komşular haberdar edildi. Çocukların ve sahayla ilgisi olmayan kişilerin girişi engellendi.

Zemin

1. Ayakların basacağı zemin kuru, sıkı ve bilinen bir zemin. Yeni dolgu, sulanmış toprak, çamur, kar-buz temizlendi veya kurulum yeri değiştirildi.
2. Makinenin föyündeki azami ayak yükü (kN) istendi; zemin hakkında bilinen her şey (dolgu mu, ne zaman, altında ne var) operatöre yazılı verildi.
3. Ayak altına konacak takoz / plaka temin edildi; yükü yayacak kalınlıkta ve ayağın tamamını içine alacak boyutta, ayak plakanın merkezine oturacak.
4. Ayak izlerinin altında rögar, foseptik, sarnıç, gömülü depo, kanal veya kablo hattı olmadığı kontrol edildi; varsa işaretlendi.
5. Kazı varsa bire bir kuralı uygulanabiliyor (kazı derinliği kadar geri, ayak takozunun kazıya en yakın kenarından ölçülerek).
6. Kapalı otopark / bodrum döşemesi üstüne kurulum düşünülüyorsa, döşemenin taşıma kapasitesi biliniyor.
7. Korunacak yüzeyler (kilit taşı, mermer, yeni asfalt) kontrplak veya plakayla kapatıldı.

Beton ve kalıp

1. Kalıp ve donatı hazır, temiz ve kontrol edilmiş; kalıp bağlantıları döküm hızına göre gözden geçirildi.
2. Beton sınıfı, kıvam sınıfı ve Dmax siparişte yazılı; betonun pompayla dökülecek olduğu santrale bildirildi; kıvamın sahada su ile değil katkı ile ayarlanacağı konuşuldu.
3. Sipariş miktarına fire ve hat payı eklendi (hesabı burada; hacim için hesaplayıcı, sık hatalar için hatalar listesi).
4. Döküm sırası belirlendi: nereden başlanacak, hangi yöne ilerlenecek, soğuk derz nerede kalacak; tabaka kalınlığı ve serbest düşme sınırı projeden teyit edildi.

Ekip, altyapı ve acil durum

1. Yerleştirme ekibi hazır: uç hortumunu yönlendirecek kişi, vibratör operatörü ve yedek vibratör, mastar ve mala ekibi.
2. Kişisel koruyucular sahada: baret, gözlük, eldiven, çizme; diz çökerek çalışılacaksa dizlik. Bol ve temiz su (çimento yanığında en az 15-20 dakika yıkama için) hazır.
3. Yıkama yeri belirlendi: sızdırmaz, ızgara/rögar/dereden uzak; hat başındaki ilk harç ve son yıkama suyu buraya alınacak.
4. Su temini var; yer pompası elektrikli bir modelse uygun güç kaynağı hazır.
5. Döküm alanının çevresinde düşme koruması var; bomun altı, ayak açma bölgesi ve uç hortumun savrulma alanı gereksiz personelden arındırılacak.
6. Hava kontrol edildi: don, şiddetli yağış ve kuvvetli rüzgâr (açık bomda rüzgâr sınırı üretici talimatına bağlıdır).
7. Operatörle iletişim yöntemi belirlendi; dökümü durdurma çağrısını kimin yapacağı tek kişide netleşti.
8. Enerji hattı teması hâlinde yapılacaklar (dokunmama, yerinde kalma, küçük adımlarla uzaklaşma, 112 ve hat sahibi, teyit olmadan yaklaşmama) sahadaki herkese anlatıldı.

Bu listeyi WhatsApp'tan bize gönderdiğiniz fotoğraf ve ölçülerle birlikte kapatmak en pratik yoldur: 0539 330 86 17 — WhatsApp'tan yazın. Sokağın, kurulum noktasının ve üstteki engellerin fotoğrafı, çoğu zaman bir sayfa yazışmadan daha çok şey anlatır.

Teklifte aranacak kalemler ve pompa için sorulacak sorular

Her dökümde sorulması gereken temel sorular — bu adrese araç kaç m³ ile geliyor, eksik yük farkı, ücretsiz boşaltma süresi, KDV dahil/hariç, iptal ve erteleme koşulu, sınıf ve kıvamın irsaliyeye yazılması — beton hesaplama rehberinde ve minimum sipariş sayfasında listelendi. Aşağıdakiler pompa açısından ayrıca sorulması gerekenlerdir; ortak sorulardan bazıları (iptal, KDV) pompa tarafında iki firmayı birlikte etkilediği için o sayfaya bakmanız gerekir.

Makine hakkında

1. Hangi bom sınıfı ve hangi makine geliyor? Maksimum dikey ve yatay erişimi kaç metre, açılma yüksekliği kaç metre? Föyü ve erişim diyagramını paylaşabilir misiniz?
2. Bomun katlanma tipi nedir (R / Z / RZ)? Dar alanda kısmen açılarak beton basabiliyor mu?
3. Aracın uzunluk, genişlik, yükseklik ve toplam ağırlığı nedir? Ayak açma genişliği ön ve arkada ayrı ayrı kaç metre? Föydeki azami ayak yükü (kN) nedir?
4. Tek taraflı destek (OSS) imkânı var mı? Varsa çalışma açısı nasıl kısıtlanıyor, bu föyde yazılı mı?
5. Yer pompası teklif ediliyorsa: kaç metre hat, kaç dirsek gerekiyor; hattı kim döşeyip kim sökecek; hat kimin malzemesi ve durumu nedir (boru ve dirseklerin aşınması); makine dizel mi elektrikli mi?

Bedel hakkında

1. Bedel m³ bazlı mı, saat bazlı mı, gün bazlı mı? Karışıksa hangi eşikte hangisi uygulanıyor?
2. Minimum bedel / minimum m³ nedir?
3. Ücretsiz bekleme süresi var mı, sayaç ne zaman başlıyor ve ne zaman duruyor? (Bom katlanma ve yıkama süresi sayaca dahil mi?)
4. İkinci kurulum gerekirse ne uygulanıyor?
5. Yıkama suyu ve artık beton için sahada ne istiyorsunuz; bertaraf bedeli var mı?
6. Pompayı kim faturalıyor — santral mi, ayrı firma mı? Tek fatura mı iki fatura mı?

Güvenlik ve belge hakkında

1. Aracın periyodik kontrol raporu güncel mi?
2. Operatörün mesleki yeterlilik belgesi var mı?
3. Aracın üçüncü şahıs mali mesuliyet kapsamı var mı?
4. Kurulum noktasını ve zemini operatör mü onaylayacak? (Doğru cevap evettir: kurulum noktasının teknik onayını operatör verir. Ancak sorumluluk paylaşımlıdır — zemin, gömülü altyapı ve üstteki enerji hattı hakkında bildiklerinizi eksiksiz aktarmak, sahayı hazır etmek, çalışma alanını sınırlandırmak ve gerekli izinleri önceden başlatmak sizin yükümlülüğünüzdür. Operatörün onayı, bilgi vermediğiniz bir riski ortadan kaldırmaz.)

Teklifte yazılı olmasını istediğimiz kalemler

Teklifi imzalamadan önce şu kontrolü yapın: yukarıdaki satırlardan hangisi kâğıtta görünmüyorsa, onu yazılı olarak isteyin. Aynı ilkeyi hazır beton siparişinin geneli için minimum sipariş sayfasında da yazdık.

Pompalı dökümde en pahalıya gelen yedi hata

1. Bom boyunu kuş uçuşu mesafe sanmak. Katalogdaki sayı dikey erişimdir; yatay erişim daha kısadır ve dönüş ekseninden ölçülür. Sonuç: ikinci kurulum bedeli veya yarım kalan döküm.
2. Açılma yüksekliğini sormamak. Örnek makinelerde bom açılabilmek için üstte 7,5-8,3 metre boşluk ister; gelecek makinenin değeri föydedir. Bu boşluk yoksa araç sahaya gelmiş olsa bile döküm yapılamaz.
3. Zemini “nasıl olsa taşır” diye kabul etmek. Ayak tabanı 30-40 cm çapındadır ve gerekli plaka alanı, föydeki ayak yükünün zeminin taşıma gücüne bölünmesiyle bulunur. Yeni dolgu, rögar üstü ve sulanmış zemin devrilmenin klasik zeminidir.
4. Enerji hattını “değmez” diye geçmek. Elektrik ark atlar, teller rüzgârda salınır ve akım ıslak beton üzerinden uç hortumunu tutan kişiye ulaşır. Uygulanacak mesafe, asgari değer ile makine yasak bölgesinin büyüğüdür ve kesin değer hattın sahibinden yazılı alınır.
5. “Mikser giremiyorsa pompa girer” varsayımı. Bomlu pompa aracı daha uzundur, 25-32 ton mertebesindedir ve ayaklarıyla çok daha geniş yer ister. Dar sahanın cevabı çoğu zaman yer pompasıdır.
6. Kıvamı sahada su ile ayarlamak. Hattan geçsin diye eklenen su, su/çimento oranını bozar. Kıvam katkı ile ayarlanır; siparişte kıvam sınıfı ve Dmax yazılır, betonun pompayla dökülecek olduğu santrale bildirilir.
7. Pompayı hazır edip ekibi ve kalıbı hazır etmemek. Bekleme sayacı makine hazır olduğunda başlar. Pompa betonu getirir; yerleştirme, vibrasyon, mastarlama ve kür sizin ekibinizin işidir. Ayrıca pompanın hızı kalıbınızı zorlayabilir — tabaka kalınlığı ve serbest düşme sınırlarına uyulur.

Bu yedi maddenin altısı, döküm gününden önce beş ölçü ve üç fotoğrafla önlenebilir. Yedincisi ise yalnızca planlamayla önlenir.

Küçük döküm için seçenekler

Beton pompası hakkında sık sorulan sorular