Beton İrsaliyesi Nasıl Okunur? İmzalamadan Önce Alan Alan Kontrol

İrsaliye nedir: iki işi birlikte yapan tek kayıt belgesi

Döküm günü elinize verilen kâğıt tek bir belge gibi görünür ama iki işi birlikte yapar.

• Birinci işi ticari ve hukuki. Bir malın bir yerden bir yere sevk edildiğini gösteren sevk irsaliyesidir. Vergi Usul Kanunu'nun 230. maddesi uyarınca en az üç nüsha düzenlenir ve bu nüshalardan ikisi mutlaka malı taşıyan taşıtta bulundurulur; bir nüsha da düzenleyende, yani santralde kalır. Uygulamada taşıttaki nüshalardan biri teslim sırasında alıcıya bırakılır. En az üç nüsha düzenlenmemiş bir sevk irsaliyesi hiç düzenlenmemiş sayılır. İmza, gönderen tarafından teslim edildiğinin, alan tarafından teslim alındığının kaydıdır.
• İkinci işi teknik. Hazır betonda aynı belge, betonun ne olduğunu tanımlayan sevk ve teslim belgesi işlevi görür. Beton özelliklerini tanımlayan TS EN 206 ile onun ülkemizdeki uygulamasına yönelik tamamlayıcı standart TS 13515 kapsamında; teslim edilen betonun dayanım sınıfı, kıvamı, çevresel etki sınıfları, klorür içeriği sınıfı ve agrega en büyük tane büyüklüğü gibi veriler bu belgede yazılı olur.

Bu ikinci işlev, irsaliyeyi sahadaki tek ortak kayıt hâline getirir. Siz telefonda bir şey sipariş ettiniz, santral bir şey üretip yükledi, araç bir yere geldi. Bu üç halkanın aynı şeyi anlattığını gösteren tek yazılı nesne odur.

Çerçeveyi baştan doğru kurmak gerekir. İrsaliye okumak bir mutabakat işidir: aynı belgeye iki taraf birlikte bakar ve “evet, konuştuğumuz beton bu” der. Bir uyuşmazlık için kötü niyet gerekmez; sıradan iletişim ve lojistik karışıklıkları da aynı sonucu üretir: aynı gün üç şantiyeye yük çıkmıştır, sipariş telefonda sözlü verilmiştir, “C25” denmiş ama proje C30/37 istemektedir, araç komşu parseldeki dökümün ikinci yükünü getirmiştir. Bunların hiçbiri kimseyi suçlamayı gerektirmez; hepsi belgeye bakılınca boşaltmadan önce görünür hâle gelir.

İrsaliyenin size sağladığı üç şey şudur:

1. Teyit. Sipariş ettiğiniz beton ile teslim edilen betonun aynı olduğunu, döküm başlamadan önce yazılı olarak görürsünüz.
2. Delil. Bir uyuşmazlık çıkarsa hafızaya değil belgeye dayanırsınız. Belgeye yazılmamış bir şey, sonradan ispatlanması en zor şeydir.
3. Kayıt. Sahada olan şeyler — kıvam düzeltmesi, gecikme, eksik veya fazla miktar, aracın bekletilmesi — belgeye geçtiğinde ölçülebilir hâle gelir.

Bu sayfa irsaliyeyi alan alan okumayı, hangi alanın ne anlattığını, imzadan önce neye bakılacağını ve bir uyuşmazlıkta nasıl sakin bir kayıt tutulacağını anlatır. Betonun sınıf tablosunu (silindir/küp dayanım karşılıkları) beton sınıfları sayfasındaki tabloda bulabilirsiniz; burada o tablonun irsaliyede nasıl göründüğü ele alınır.

En kritik kural: irsaliye boşaltmadan ÖNCE okunur

Bu sayfadaki bütün bilgilerin tek bir pratik özeti vardır: teslim alma kontrolü, beton boşaltılmadan önce yapılır. Dayanağı TS EN 206 ve TS 13515 madde 7.3'tür: hazır betonun sevk ve teslim irsaliyesi, yetkili bir kişi tarafından bu maddede belirtilen şartlar kapsamında kontrol edilip imzalanarak beton kabul edilir ve bu kontrol beton boşaltılmadan önce gerçekleştirilir. Bakanlık ve il müdürlüğü duyurularında da bu husus üreticilere ve kullanıcılara ayrıca hatırlatılmıştır.

Sebebi teknik değil, geri döndürülemezlik ile ilgilidir:

• Beton kalıba boşaldıktan sonra artık yapının bir parçasıdır. İade edilemez, ayrıştırılamaz, “bu yükü saymayalım” denemez.
• Boşalmış bir yükte kıvam ölçmek, numune almak veya miktarı doğrulamak anlamını yitirir.
• Uyuşmazlık boşaltmadan sonra ortaya çıkarsa elinizde yalnızca sonradan yapılmış bir tespit kalır; kabul aşamasındaki mutabakat kaydı kalmaz.

Bu bir dakikalık iştir. Yükleme saatine bakmak, sınıfı ve kıvamı okumak, plakayı ve m³'ü görmek bir dakikadan az sürer. Araç sahaya girdiğinde sürücü boşaltma yerine yaklaşmakla, siz vibratör ve ekiple meşgulsünüz; bu yüzden kontrolü kim yapacaksa adı önceden belirlenmiş olmalıdır.

Sahada tek yetkili kişi belirleyin. Bu, sadece bir düzen önerisi değil; sektör rehberlerinin açık tavsiyesidir: siparişi veren şantiye yetkilisinin sahada bulunması beklenir ve şantiyede yetkili olmayan kişiler tarafından, kontrol edilmeden ürün teslim alınmamalı, irsaliye imzalanmamalıdır. Belgeyi okuyup imzalayacak kişi tektir: siz, teknik sorumlunuz veya yapı denetimli bir işte görevli denetim elemanı. Ekipten rastgele birinin “sürücü uzattı, ben imzaladım” demesi, kontrol yapılmadan kabul anlamına gelir. Bu kişinin döküm boyunca elinde şu üç şey olsun: sipariş teyidiniz (yazılı ise ekran görüntüsü), bir kalem, telefon kamerası.

İlk araç en kritik araçtır. Günün ilk irsaliyesi, o dökümdeki tüm yüklerin şablonunu belirler. İlk irsaliyede sınıf, kıvam, Dmax ve çevresel etki sınıfları doğru okunmuşsa, sonraki araçlarda kontrol saniyelere iner: aynı tanım mı, plaka ve saat ne, m³ ne. İlk araçta bir uyuşmazlık varsa da düzeltme şansı en yüksek noktadasınız — çünkü henüz hiçbir şey dökülmemiştir.

Üç bilgi bölgesi, okuma sırası ve belgede bulunması gereken asgari bilgiler

İrsaliye tasarımları santralden santrale değişir. TS EN 206 madde 7.3 kapsamında sevk ve teslim belgesi bilgisayar çıktısı, matbu belge veya elle yazılmış olabilir; standart biçimi değil içeriği belirler. Yani elle doldurulmuş bir belge de geçerlidir. Bu yüzden ezberlenecek şey kâğıdın yerleşimi değil, üç bilgi bölgesidir.

• 1. Bölge — Kimlik ve izlenebilirlik. Bu beton kimden, hangi belge numarasıyla, hangi araçla, kime, nereye geldi?
• 2. Bölge — Betonun teknik tanımı. Bu beton ne? (Dayanım sınıfı, çevresel etki sınıfları, klorür sınıfı, kıvam, Dmax, gerekiyorsa çimento ve katkı bilgileri.)
• 3. Bölge — Zaman ve miktar. Bu beton ne zaman ve ne kadar? (Yükleme tarih-saati, şantiyeye varış, boşaltma başlangıcı ve bitişi, m³.)

Belgede bulunması gereken asgari bilgiler. TS EN 206 madde 7.3 kapsamında ve Türkiye Hazır Beton Birliği'nin sipariş rehberinde derlendiği biçimiyle, sevk irsaliyesinde asgari olarak şunlar bulunur:

• Hazır beton tesisinin ismi
• Sevk ve teslim belgesinin seri numarası
• Yükleme tarihi ve saati (çimento ile suyun ilk temas ettiği zaman)
• Kamyonun plaka numarası veya aracı tanıtıcı bilgi
• Alıcının veya müşterinin ismi
• Şantiyenin ismi ve yeri
• Şartnamelerle ilgili ayrıntılar veya atıf (kod no., sipariş no. gibi)
• Beton hacmi, m³ olarak
• Şartnamelere ve TS EN 206'ya uygunluğunun beyanı
• Varsa belgelendirme kuruluşunun ismi ve işareti
• Betonun şantiyeye ulaştığı zaman (saat ve dakika)
• Boşaltmanın başladığı ve tamamlandığı zaman (saat ve dakika)

Bu listeye ek olarak, tasarlanmış beton için dayanım sınıfı, çevresel etki sınıfları, klorür içeriği sınıfı, kıvam sınıfı veya hedef değer, Dmax ve dayanım gelişim hızı (7/28 oranı) gibi teknik kalemler de belgede yer alır. Ayrıntısı bir sonraki iki bölümde.

Sahada verimli okuma sırası şudur — soldan sağa değil, önemden başlayarak:

1. Yükleme saati. Süre işlemeye başlamıştır; en zaman-duyarlı bilgi budur.
2. Dayanım sınıfı. C25/30 mu, C30/37 mü? Sipariş ettiğinizle aynı mı?
3. Kıvam sınıfı. S3, S4? Dökeceğiniz elemana ve pompa kullanıp kullanmadığınıza uygun mu?
4. Miktar (m³). Bu araç kaç m³ getirdi, kümülatif toplamınız nereye geldi?
5. Şantiye / alıcı adı. Bu yük gerçekten size mi?
6. Dmax ve çevresel etki sınıfları. Projede/şartnamede yazan ile aynı mı?
7. Plaka ve belge seri numarası. Kaydınıza ve fotoğrafınıza geçecek iki kimlik bilgisi.

Bu yedi kalemi okumak bir dakikadan azdır ve sahada karar değiştiren uyuşmazlıklar bu yedi kalemde görünür hâle gelir. Belgedeki geri kalan alanlar (çimento bilgisi, katkı isimleri, birim hacim kütle, dayanım gelişim hızı) sahada karar değiştirmez ama arşiv ve uyuşmazlık değeri yüksektir; onlar için belgeyi fotoğraflamanız yeterlidir. Alan alan hızlı referans için aşağıdaki alan tablosunu kullanın.

Örnek irsaliye: alanlar kâğıt üzerinde nasıl görünür

Aşağıdaki tablo, tipik bir hazır beton irsaliyesinin alanlarını ve o alanlarda ne tür bir gösterim göreceğinizi örnekler. Değerlerin tamamı kurgusaldır; gerçek bir belgeden alınmamıştır, herhangi bir tesisi temsil etmez ve proje kararı yerine geçmez. Biçim santralden santrale değişir, içerik aynıdır.

“C25/30 irsaliyede nasıl görünür?” sorusunun kısa cevabı: bölü işaretli iki sayı olarak. Tek sayı (“C25”, “C30”) gördüğünüzde hangi sınıfın kastedildiği belirsizdir ve sorulması gerekir. Sınıfların tam listesi ve silindir/küp karşılıkları beton sınıfları sayfasındadır.

Betonun teknik tanımı: C25/30, XC/XD/XS/XF/XA, Cl, S ve Dmax

Bu bölge irsaliyenin kalbidir; burada yazan tanım o araçtaki betonun ne olduğunu söyler. Aşağıda her alanın neden var olduğu ve hangi mühendislik kararını etkilediği anlatılır; sahada ne yapacağınız kısa hâlde alan tablosundadır.

Dayanım sınıfı: C25/30 gösterimi. C normal ve ağır beton anlamına gelir; ilk sayı silindir numune, ikinci sayı küp numune üzerinden karakteristik basınç dayanımıdır (MPa). Yani C25/30 ile C30/37 iki farklı sınıftır ve konuşma dilinde “C30” denen şey çoğu zaman C30/37'dir. Deprem yönetmeliği kapsamındaki binalarda taşıyıcı sistem betonu için alt sınır beton sınıfları sayfasında belirtilmiştir.

Çevresel etki sınıfları (X ile başlayan kodlar). Dayanım kadar önemli olan, betonun hangi ortamda duracağıdır; belgede genellikle birden fazla kod yan yana yazılır. Bu sınıflar keyfî seçilmez: karışımın su/çimento oranı ve en az çimento içeriği gibi dayanıklılık şartlarını belirler, yani projenin kararıdır.

Klorür içeriği sınıfı (Cl gösterimi). Klorür iyonları donatı çeliğinin koruyucu tabakasını bozarak korozyona yol açabilir; bu yüzden TS EN 206, çimento kütlesine oranla izin verilen en yüksek klorür içeriğine göre sınıflar tanımlar. Sınıf, betonun kullanım biçimine göre değişir:

• Çelik donatı veya gömülü metal içermeyen beton (korozyona dayanıklı kaldırma elemanları hariç): Cl 1,0
• Çelik donatı veya gömülü metal içeren beton: Cl 0,20 veya Cl 0,40
• Betona doğrudan temas edecek şekilde ön germe çeliği içeren beton: Cl 0,10 veya Cl 0,20

Pratik okuması şudur: grobeton gibi donatısız bir imalatta Cl 1,0 görmek beklenen bir durumdur, uygunsuzluk değildir; donatılı bir elemanda ise sınıfın Cl 0,20/Cl 0,40 aralığında olması beklenir. Sınıf seçimi proje kararıdır; sizin işiniz alanın dolu olduğunu ve siparişte konuşulanla aynı olduğunu görmektir.

Kıvam sınıfı (S1–S5) veya hedef çökme değeri. Betonun taze hâldeki akıcılığıdır; çökme (slamp) konisi ile ölçülür. Belgede ya sınıf kodu ya da hedef bir mm değeri yazar.

Kendiliğinden yerleşen beton ile diğer ölçüm yöntemleri için standartta çökme-yayılma (SF1–SF3), yayılma (F1–F6) ve sıkıştırılabilme derecesi (C0–C4) sınıfları da tanımlıdır; belgede bu kodlardan birini görürseniz kıvam çökme yerine o yöntemle belirtilmiş demektir. Hangi işte hangi kıvamın isteneceği ve pompalanabilirlikle ilişkisi beton pompası sayfasında işlendi; kıvamın sahada ölçümü, toleransları ve düzeltmesi ise aşağıda ayrı bir bölümdedir.

Agrega en büyük anma tane büyüklüğü (Dmaks). Karışımdaki en büyük agrega tanesinin anma boyutudur; Dmaks 22 veya D22 gibi yazılır. Sınırlandırılmasının nedeni geometriktir: TS EN 206 kapsamında Dmaks, kalıbın en dar boyutunun 1/5'ini, döşeme kalınlığının 1/3'ünü, iki donatı çubuğu arasındaki net mesafenin 3/4'ünü ve paspayı kalınlığını aşmamalıdır. Pompa hattı çapı ile ilişkisi pompa sayfasında anlatıldı; irsaliyede yapacağınız iş, siparişte konuşulan değerin belgeye aynı şekilde geçtiğini görmektir.

Çimento bilgisi ve su/çimento oranı — hangisi nerede yazar? Bu ayrım önemlidir, çünkü boş bir alanı gereksiz yere eksiklik sanmak da, gerçek bir eksikliği atlamak da mümkündür. Tasarlanmış betonun sevk ve teslim belgesinde çimento tipi ve dayanım sınıfı ile karışım oranlarına ilişkin sınır değerler, ancak siparişte/şartnamede belirtilmişse yer alır. Çimento dozajı ve su/çimento oranı ise asıl olarak tarif edilmiş betonun belgesinde ve EBİS karekodunda taşınan bilgilerdendir; kâğıt üzerinde ayrı bir alan olarak görünmemesi tek başına eksiklik anlamına gelmez. Bu verilerin önemi iki yerdedir: bir uyuşmazlıkta karışımın kimliğini gösterirler ve sahada su ilavesi olması hâlinde belgede yazan oranın artık geçerli olmadığını anlamanızı sağlarlar.

Katkılar, lif ve birim hacim kütle. Kimyasal katkı, mineral katkı ve lif kullanılmışsa belgede tipi (liflerde ayrıca miktarı) yazar. Hafif veya ağır beton sipariş ettiyseniz belgede birim hacim kütle sınıfı ya da hedef birim hacim kütle değeri bulunur. Etüv kurusu birim hacim kütlesi 2000 kg/m³'ten az olan beton hafif, 2600 kg/m³'ten büyük olan beton ağır betondur; normal ağırlıklı beton bu ikisinin arasındadır. Birim hacim kütle hedef değer olarak verildiğinde, aksi belirtilmemişse ±100 kg/m³ tolerans uygulanır.

Dayanım gelişim hızı (7/28 oranı). Tasarlanmış beton belgesinde ve karekodda yer alan kalemlerden biridir; sapma sınırı ±%15 olarak verilir. İşlevi, 7. gün deney sonucunun beklenen gelişim seviyesinde olup olmadığını değerlendirmektir — yani 7. gün sonucu tek başına “geçti/geçmedi” demez, bu oranla birlikte okunur.

Tasarlanmış beton ve tarif edilmiş beton ayrımı. Beton, performansı üzerinden (dayanım sınıfı, çevresel etki sınıfları vb. belirtilerek) sipariş edilirse tasarlanmış beton, bileşenleri ve dozajı sizin tarafınızdan yazılırsa tarif edilmiş beton olur. Belgede yazacak bilgiler farklıdır: tasarlanmış betonda sınıflar, tarif edilmiş betonda bileşim ayrıntıları ile hedef su/çimento oranı öne çıkar. Konut ve küçük ölçekli işlerde beton tipik olarak tasarlanmış beton olarak sipariş edilir — yani belgede sınıf kodları aramanız doğrudur.

Zaman alanları: 120 dakika kuralı ve irsaliyeden süre takibi

İrsaliyedeki saat alanları, kolayca gözden kaçar ama betonun kaderini doğrudan belirler. Belgede yer alması beklenen zaman bilgileri şunlardır:

• Yükleme tarihi ve saati. Çimento ile suyun ilk temas ettiği an — yani saatin başladığı an.
• Betonun şantiyeye ulaştığı saat.
• Boşaltmanın başladığı saat.
• Boşaltmanın tamamlandığı saat.

İlk alanı santral doldurur. Diğer üçü sahada doldurulur ve dolduran taraf çoğu zaman sizsiniz. Bu üç alanı boş bırakmak, dökümün en kolay ve en değerli kaydından vazgeçmek anlamına gelir.

Süre sınırı. Beton, karılmasından itibaren işlenebilirliğini kaybetmeye başlar; bu nedenle taşıma ve boşaltma için üst süreler tanımlanmıştır. TS 13515'e göre karıştırma donanımı olan araçlarla, yani transmikserle taşınan betonun boşaltılması çimento ile suyun ilk temasından itibaren en çok 120 dakika içinde tamamlanır. Karıştırma donanımı bulunmayan araçlarla taşınan katı kıvamlı taze betonda bu süre en çok 45 dakikadır. Bu süreler normal koşullar içindir: ortam sıcaklığı, rüzgâr ve nem, çimentonun cinsi ve priz geciktirici/hızlandırıcı kimyasal katkılar süreyi etkiler.

Süre nasıl takip edilir — pratik yöntem:

1. Araç sahaya girdiğinde irsaliyedeki yükleme saatini okuyun ve 120 dakikayı ekleyin. Bu, o yükün boşaltılmış olması gereken andır.
2. Varış saatini kendi saatinizden irsaliyeye yazın.
3. Boşaltma başladığında başlangıç saatini, oluk/pompa kesildiğinde bitiş saatini yazın.
4. Bu üç saat, sonraki araçların planını da düzeltir: bir yükün boşaltılması gerçekte kaç dakika sürüyorsa, araç aralıklarını ona göre istersiniz.

Sıcaklığın etkisi. Kıvam kaybı ve priz davranışı hava ile birlikte değişir, bu yüzden aynı mesafe aynı sürede farklı sonuç verir. Standartlarda sınırlar da tanımlıdır: TS EN 206'ya göre taze beton sıcaklığı şantiyeye teslim anında +5 °C'den az olmamalıdır; TS 13515'e göre olumsuz etkilerine karşı bir tedbir alınmayan ve hava sıcaklığının yüksek olduğu durumlarda taze beton sıcaklığı 35 °C'yi aşmamalıdır. Süre alanlarını doldurmak, “yazın neden daha sıkı geldi” sorusunu tahminle değil kayıtla cevaplamanızı sağlar.

Bekleyen araç. Kalıp hazır değilse veya pompa kurulumu bitmemişse araç bekler ve süre işlemeye devam eder. Bekleme bir kusur değil, basit bir zaman meselesidir ve nedeni genellikle sahadaki hazırlıktır. Çözümü de sahadadır: aracı kalıp hazır olduktan sonrasına çağırmak ve gecikmeyi belgeye yazmak. Mikser sayısı, araç aralığı ve boşaltma süresi planlamasının hesabı beton hesaplama rehberindeki mikser bölümünde ele alındı; burada konu o planın irsaliye üzerinden takibidir.

Süre aşıldıysa ne yapılır. Panik yapmadan iki şey aynı anda yapılır: (a) saatler belgeye yazılır (aşağıdaki şerh örneklerine bakın), (b) santralin teknik yetkilisi bilgilendirilerek o yükün kullanılıp kullanılamayacağı sorulur. Süre aşımı otomatik olarak “beton bozuk” demek değildir; ancak kayda geçmemiş bir süre aşımı, sonradan hakkında hiçbir şey söylenemeyecek bir belirsizliktir.

Miktar alanı: m³ takibi ve kümülatif kayıt

Her irsaliyede o araçla teslim edilen beton hacmi m³ olarak yazar. Tek başına bir sayıdır; anlamı toplandığında ortaya çıkar.

Sahada tutulması gereken en basit kayıt tablosu şudur — bir kâğıda elle çizilebilir:

Kümülatif sütunu neden şart:

• Son aracı doğru istemek için. Döküm sonuna doğru kalan hacmi bilmezseniz ya beton yetmez ya da elinizde kullanılamayacak fazla beton kalır. İkisinin de bedeli vardır.
• Fatura ile karşılaştırma için. Faturadaki toplam m³, irsaliyelerin toplamıdır. Kümülatif tablonuz bu kontrolü döküm biterken bitirir.
• Fire ve kayıp değerlendirmesi için. Hesapladığınız hacim ile fiilen dökülen hacim arasındaki fark, sonraki dökümlerde daha isabetli sipariş vermenizi sağlar. Fire payı, pompa hat kaybı ve mikser yuvarlaması konuları beton hesaplama rehberinde; minimum sipariş eşiği ve eksik yük konusu minimum sipariş sayfasında ele alındı.

Kazan hacmi ile teslim hacmi aynı şey değildir. Bir transmikserin kazan kapasitesi ile o sefer taşıdığı beton miktarı farklı olabilir; belgede yazan m³, o araçta gelen beton miktarıdır. “Mikser doluysa X m³'tür” varsayımı yerine belgede yazan sayıyı kaydedin.

Kısmi boşaltma durumu. Bazen bir aracın betonunun bir kısmı bir elemana, kalanı başka bir elemana dökülür veya son araçta beton artar. Bu durumda belgenin not alanına hangi elemana ne kadar döküldüğünü yazmak, sonradan “hangi bölgede hangi yük var” sorusunu cevaplayabilmenin tek yoludur — özellikle numune aldığınız yükte bu bilgi kritiktir.

Karekodlu beton irsaliyesi ve mikser etiketi (EBİS)

Türkiye'de hazır beton irsaliyeleri karekodlu olarak düzenlenir. Uygulamanın çatısı, Bakanlık tarafından yürütülen Elektronik Beton İzleme Sistemi (EBİS)'dir. Sistemin sahadaki en somut ayağı şudur: 24.07.2020 tarihinden itibaren, yapı denetimi kapsamındaki işlerde laboratuvar personelince beton mikserinin etiketi ve karekodlu beton irsaliyesi okutularak alınan numuneler EBİS üzerinden eşleştirilir. Belgenizde karekod görmüyorsanız bunu santrale sormanız doğru olur.

Karekod ne içerir? Karekod, belgedeki teknik verileri makine okunur biçimde taşır: sevk ve teslim belgesi seri numarası, üretici firmanın vergi numarası, sevk tarihi ve saati, beton miktarı, beton dayanım sınıfı, 7/28 gün dayanım gelişim oranı, kıvam sınıfı, yoğunluk sınıfı, klorür içeriği sınıfı, agreganın en büyük tane büyüklüğü, su/çimento oranı, araç plaka numarası, çimento tipi, kimyasal katkı, mineral katkı ve lif bilgileri.

Mikser etiketi. Sistemin ikinci ayağı, radyo frekansı ile kimlik tanımlama (RFID) teknolojisi kullanan mikser etiketidir; aracın plaka numarası ile beton üreticisini elektronik olarak eşleştirir. Böylece sahaya gelen aracın hangi üretim tesisine bağlı olduğu elektronik ortamda doğrulanabilir.

Numune eşleştirme. Yapı denetimi kapsamındaki işlerde izin belgeli laboratuvarın personeli, sahada el terminali ile karekodlu irsaliyeyi ve mikser etiketini okutur, alınan taze beton numunesinin içine bir beton etiketi yerleştirir ve numuneyi sisteme kaydeder. Bunun sizin için anlamı şudur: numune ile irsaliye arasındaki bağ, kâğıt üzerine yazdığınız nottan bağımsız olarak elektronik ortamda da kurulur.

Karekodu kim okutur? Karekod, genel amaçlı bir QR okuyucu için değil, Bakanlığın EBİS mobil uygulaması için üretilmiştir; karekodu bu uygulama üzerinden okutmak mümkündür. Erişebileceğiniz veri kapsamı kullanıcı yetkinize göre değişebilir — bu yüzden “okuttum, bilgi çıkmadı” tek başına bir uygunsuzluk göstergesi değildir. Sizin üç pratik kontrolünüz vardır:

1. Karekod belgede var mı ve okunabilir durumda mı? Silik, kesilmiş veya buruşmuş bir karekod okunmaz. Fotoğrafını net çekin.
2. Karekodun yanındaki yazılı alanlar tutarlı mı? Sınıf, kıvam, m³ ve plaka gözle karşılaştırılır.
3. Yapı denetimli bir işte numune alınıyorsa, laboratuvar personelinin karekodu ve mikser etiketini okuttuğunu görmek, kaydın oluştuğunun sahadaki en somut göstergesidir.

Not: Karekod, kâğıdı fotoğraflama ihtiyacını ortadan kaldırmaz. Sizin elinizde kalan asıl şey imzalı ve gerektiğinde şerh düşülmüş nüshadır.

Boşaltmadan önce kontrol listesi ve atlanan noktaların sonuçları

Aşağıdaki liste, araç sahaya girdikten oluk açılana kadar geçen sürede uygulanmak üzere yazılmıştır. İlk araçta iki dakika sürer, sonraki araçlarda saniyelere iner. Her satırda tek bir soru ve o soruyu atlamanın somut sonucu vardır.

1. Belge elinizde mi? Sürücü irsaliyeyi uzatmadıysa isteyin. → Belgesiz boşaltma, kaydı olmayan bir yüktür; sonradan ne sınıfı ne miktarı ispatlanabilir.
2. Şantiye/alıcı adı sizin mi? → Yanlış yük boşalırsa iki müşteri birden zarar görür; kontrol iki tarafın da lehinedir.
3. Plaka aynı mı? Belgedeki plaka ile önünüzdeki araç. → İki saniyelik kontroldür ve karışmış belgeyi anında ortaya çıkarır.
4. Dayanım sınıfı sipariş ettiğiniz mi? Bölü işaretli iki sayıyı okuyun. → “C25” diye tek sayı okuyup C25/30 ile C30/37'yi karıştırmak, yapının taşıyıcı elemanında sınıf kaybı demektir.
5. Kıvam sınıfı beklediğiniz mi? S3/S4 veya hedef mm. → Yerleştirilemeyen beton, sahada su ekleme baskısını doğuran asıl sebeptir.
6. Dmaks ve çevresel etki sınıfları şartname ile uyumlu mu? → Bunlar dayanımdan bağımsız olarak dayanıklılık kararıdır; don, tuz, sülfat ve su altı durumlarında belirleyicidir.
7. Yükleme saati kaç? → 120 dakikalık pencereyi bilmeyen bir sahada süre yönetimi de yoktur.
8. Miktar (m³) kaç, kümülatif toplam ne oldu? → Kümülatif tutulmazsa son araç yanlış istenir; eksik betonda soğuk derz, fazla betonda bertaraf sorunu doğar.
9. Karekod okunabilir durumda mı? → Okunamayan karekod, elektronik kaydın kurulamaması demektir.
10. Belgede sahada ilave yapıldığına dair bir kayıt var mı? Varsa ne, ne kadar, kimin talebiyle? → Kayıtsız ilave, betonun tanımını belirsizleştirir.
11. Gelen betonun görünümü nasıl? İrsaliye kontrolüne ek olarak beton gözle de muayene edilir: aşırı terleme, ayrışma veya topaklanma gibi homojen olmayan bir görünüm varsa, beton kabul edilmeden önce üretici ile görüşülür.
12. Belgeyi fotoğrafladınız mı ve varış saatini yazdınız mı? Boşaltma başlamadan, ıslanmadan, buruşmadan. → Kâğıt kaybolursa elinizde tarih-saatli tek kopya bu olur.

Fotoğraf disiplini. İrsaliye ince veya termal kâğıda basılmış olabilir; bu tür kâğıt sahada ıslanır, yağlanır, katlanır ve zamanla solar. Bu yüzden baskı türü ne olursa olsun her belgenin fotoğrafı çekilir. İki kare yeterlidir: belgenin tamamı (düz zeminde, gölgesiz) ve karekod bölgesinin yakın çekimi. Telefon fotoğrafın tarih-saatini kendisi tutar; bu, sonradan kronoloji kurmanızı sağlar.

Listenin dışında kalan tek konu kıvamın ölçümüdür. Kıvam belgede yazılıdır ama sahadaki karşılığı ölçülerek görülür; bir sonraki bölümde ayrı ele alınıyor.

Kıvam: belgede yazan sınıf, izin verilen sapma ve katkı ile düzeltme

İrsaliyedeki kıvam sınıfı bir beyandır; sahadaki karşılığı çökme deneyi ile görülür. Deney, taze betonda çökme (slamp) ölçümünü tanımlayan TS EN 12350-2'ye göre yapılır: standart koni beton ile doldurulur, koni kaldırılır ve betonun ne kadar çöktüğü milimetre cinsinden ölçülür.

Kim ölçer, kim nezaret eder? Yapı denetimi kapsamındaki işlerde taze beton numuneleri ve deneyleri, yapı denetim kuruluşunun görevli denetim elemanı ile müteahhit veya şantiye şefi ve beton üreticisi temsilcisinin nezaretinde, Bakanlıktan izin belgeli laboratuvarın personeli tarafından yapılır. Yani sahada bulunma hakkı ve gereği yalnızca denetim elemanına ait değildir; işin sahibi tarafı da orada olmalıdır. Yapı denetimi bulunmayan küçük ölçekli dökümlerde ölçüm, ancak bir laboratuvar hizmeti talep ederseniz veya sahada uygun ekipman ve yetkin bir kişi bulunursa yapılır. Ekipman ve yetkin kişi yoksa “gözle kıvam tayini” yapmaya çalışmak yerine, kıvamı siparişte doğru istemek ve belgede doğru yazıldığını görmek daha sağlam bir yoldur.

İzin verilen sapmalar — küçük bir fark otomatik uygunsuzluk değildir. TS EN 206'da kıvam iki şekilde belirtilebilir ve her ikisi için sapma tanımlıdır:

• Kıvam sınıf olarak belirtildiyse (örneğin S4): ölçüm sınıfın tanımlı aralığı içinde beklenir. Teslim noktasında sınıf sınırlarına göre çökme için izin verilen sapma ±10 mm'dir; bu sapma, transmikserden ilk boşaltılan betondan alınan numune ile yapılan kıvam deneyinde ±20 mm'ye kadar uygulanabilir. İlgili sınıfın alt veya üst sınırı yoksa sapma uygulanmaz.
• Kıvam hedef değer olarak belirtildiyse (örneğin 170 mm): hedefe göre tanımlı toleranslar geçerlidir — hedef çökme 40 mm ve altında ±10 mm, 50–90 mm aralığında ±20 mm, 100 mm ve üzerinde ±30 mm.

Buradan çıkan pratik sonuç: birkaç milimetrelik fark bir uyuşmazlık değildir; sınıf değiştiren bir fark ise konuşulacak bir konudur.

Kıvam kaybı gerçek ve normaldir. Üretici, kıvamı müşteri talebi doğrultusunda şantiyeye göre ayarlar; ancak hava durumu, trafik ve plan dışı bekleme kıvam değerini etkiler. Bu, kimsenin kusuru olmayan fiziksel bir süreçtir. Bu yüzden kıvam beklentisi santralden çıkış anına değil sahada boşaltma anına göre konuşulmalıdır — sipariş verirken “pompa ile döküyorum, sahada şu kıvam gerekiyor” demek doğru cümledir.

Kıvam beklenenden sıkı geldiyse doğru çözüm yolu. Yapılacak ilk iş nedenini araştırmaktır (uzun bekleme süresi, yanlış sipariş, hava koşulları) ve üretici ile temasa geçmektir. Düzenlemeler bu konuda nettir: su ilavesi yapılmaz. Kıvam düzeltmesi, ilgili katkı standardına (TS EN 934-2) uygun ve üretici tarafından onaylanmış kimyasal katkı ile yapılır. Sektörde redoz (yeniden dozajlama) denen bu uygulama standartta izin verilen bir işlemdir ve beton için zararlı değildir; tek şart katkının beton içinde homojen dağılmasıdır. Bunun için karıştırma süresi kritiktir: her 1 m³ beton için en az 1 dakika ve toplamda en az 5 dakika olacak şekilde, kazan yüksek devirde karıştırılır. Örnek: 9 m³ yükte en az 9 dakika. İşlem üreticinin bilgisi ve onayı ile yapılır ve belgeye kaydedilir.

Buradaki ton önemlidir: kıvam düzeltmesi standartlarda öngörülmüş tanımlı bir prosedürdür. Kurala uygun yapıldığında ve kaydı tutulduğunda betonun tanımı korunur.

Su ilavesi: teknik gerçek ve kayıt kuralı

Bu bölüm bir suçlama bölümü değildir. Anlatılan şey malzeme fiziği ve kayıt kuralıdır.

Teknik gerçek. Betonun basınç dayanımı ve dayanıklılığı büyük ölçüde su/çimento oranına bağlıdır. Karışıma sonradan su eklenmesi bu oranı yükseltir; dayanım düşer ve geçirimlilik artar. Geçirimliliğin artması, donatının korunması ve donma-çözünme dayanıklılığı açısından çevresel etki sınıfı beklentisini zedeler. Yani kaydedilmemiş bir su ilavesinden sonra, belgede yazan C25/30 gösterimi o betonu artık temsil etmez — beton “kötü” hâle gelmiş olmaz, tanımı belirsiz hâle gelir. Belirsizlik mühendislikte en pahalı durumdur; sonradan ne kabul edilebileceğine karar verecek bir dayanak kalmaz. Bunun pompalı dökümde neden özellikle kritik olduğu pompa sayfasında anlatıldı.

Kural. Düzenlemeler nettir: şantiyede betona su ilavesine müsaade edilmez. Kıvam yetersizse çözüm, önceki bölümde anlatılan onaylı kimyasal katkı yoludur. Şantiyede betona herhangi bir bileşen (kimyasal katkı, boyar madde, lif ve benzeri) eklenmesi ancak üreticinin bilgisi ve onayı ile mümkündür ve belgeye kaydedilir. Üreticinin kalite yönetim sistemi personelinin onayı olmaksızın şantiyede bir transmiksere ilave yapılması hâlinde ilgili harman veya yük uygunsuz kabul edilir; üreticinin bilgisi ve onayı olmadan müşteri tarafından katılan katkılar için üreticinin sorumluluğu bulunmaz.

Talep nereden gelir? Sahada su isteme talebi çoğu kez taşıyıcıdan değil, betonu daha kolay yerleştirmek isteyen saha ekibinden gelir. Kural her iki durumda da aynıdır ve onaysız ilavenin sonucu müşteriye yüklendiği için asıl korunması gereken taraf sizsiniz. Dolayısıyla sahada yapılacak doğru iş kimseyi izlemek değil, iki basit refleks geliştirmektir:

1. Sahada betona bir şey eklenecekse, önce santralin teknik yetkilisi bilgilendirilir. Karar telefonla alınır; ne eklenmesi gerektiğini üretici söyler.
2. Yapılan her ilave belgeye el ile yazılır. Bu kayıt hem sizi hem üreticiyi korur; “ne olduğu belli” bir betonla devam edilmesini sağlar.

Belgeye yazılması gereken kalemler. Ana karıştırma işleminden sonra şantiyede kimyasal katkı, boyar madde veya lif ilave edilmesi hâlinde sevk ve teslim belgesine el ile şunlar eklenir:

• İlave edilme zamanı
• İlave edilen maddenin tipi ve miktarı
• İlave edilme öncesinde transmikserde kalan tahmini beton miktarı
• İlave öncesi beton kıvamı
• İlave sonrası beton kıvamı
• İlave işlemini talep eden taraf — yetkilinin kimlik bilgileri ve imzası

Kullanılabilir kayıt cümlesi (katkı ilavesi yapılmışsa):

Saat 14:35'te bu yüke, üretici yetkilisi [ad-soyad] ile telefonda görüşülerek [katkı adı, miktar] ilave edilmiştir. İlave anında mikserde kalan tahmini beton: [..] m³. Karıştırma süresi: [..] dakika (her m³ için 1 dakika, toplamda en az 5 dakika kuralına göre). Kıvam ilave öncesi [..] mm, ilave sonrası [..] mm. İlaveyi talep eden: [ad-soyad] — imza: ____

Kullanılabilir kayıt cümlesi (su ilavesi olmuşsa):

Saat 14:40'ta bu yüke su ilave edilmiştir; ilaveyi talep eden: [ad-soyad], ilave miktarı bilinmemektedir. Durum santral yetkilisine aynı dakikada bildirilmiştir. Bu yükten numune alınmıştır. Kaydı düşen: [ad-soyad], saat [..:..].

İkinci cümlenin tonuna dikkat edin: bir iddia değil, bir kayıttır. Kimin neden yaptığına dair yorum içermez; ne olduğunu, ne zaman olduğunu, kimin talep ettiğini ve kimin bilgilendirildiğini yazar. Bir uyuşmazlıkta kıymetli olan tam olarak bu tondur.

İmza ve şerh: neyi imzalıyorsunuz, itiraz nasıl kayda geçer

İmza ne anlama gelir? İrsaliyeyi imzalamak, sevk edilen malın teslim alındığını beyan etmektir. Hazır betonda bu imza pratikte “belgede yazan tanımla teslim aldım” anlamına gelir. Bu yüzden imza, kontrolden sonra atılır — bu sıralama sayfanın en önemli cümlesidir.

İmzayı kim atmalı? Sahada bu iş için belirlenmiş kişi. Belgeyi okumadan imza atacak kişi sayısını sıfıra indirmek, döküm gününün en kolay iyileştirmesidir.

Nüsha düzeni ve şerhin nereye yazılacağı. Sevk irsaliyesi en az üç nüsha düzenlenir ve iki nüshası malı taşıyan taşıtta bulundurulur; bir nüsha düzenleyende kalır. Uygulamada taşıttaki nüshalardan biri teslim sırasında alıcıya bırakılır. Şerh düşecekseniz notu yalnızca sizde kalacak nüshaya değil, taşıtta kalacak nüshalara da yazmanız bu yüzden gerekir: tek nüshada duran bir not, karşı tarafta bulunmadığı için tek taraflı kalır.

Şerh nedir? Belgeyi imzalarken, belgede yazana katılmadığınız veya sahada olan bir durumu kaydetmek istediğiniz noktayı belgenin üzerine elle yazmanızdır. Şerh, “şu hususu kayda geçiriyorum” demenin yazılı yoludur. Betonu kabul edip devam etseniz bile şerh düşebilirsiniz.

Şerh nasıl düşülür — beş kural:

1. Bütün nüshalara yazın. Aynı ifade taşıtta kalacak nüshalara da geçmelidir.
2. Olgu yazın, yorum yazmayın. “Beton bozuk gelmiş” değil; “belgede S4 yazıyor, sahada ölçülen çökme [..] mm” gibi.
3. Tarih ve saat yazın. Şerhin değeri zamanındadır.
4. Ad-soyad ve imza ekleyin. Kimin kaydettiği belli olmalı.
5. Fotoğraflayın. Şerhli hâlin fotoğrafı, sonradan kaybolmayan tek kopyadır.

Kullanılabilir örnek şerh ifadeleri. Kısa, sakin, olgusal. Köşeli parantezleri kendi verinizle doldurun.

“İmzalamayı reddedersem ne olur?” İmza atmamak belgeyi ortadan kaldırmaz; yalnızca sizin tarafınızın kaydını ortadan kaldırır. Çoğu durumda daha güçlü yol, şerh düşerek imzalamaktır — böylece hem teslim gerçeği hem itiraz kaydı aynı belgede durur. Betonu hiç teslim almıyorsanız (yük boşaltılmadıysa), yukarıdaki “yük kabul edilmedi” ifadesini yazıp imzalamak, hiç imzalamamaktan daha net bir kayıttır.

Sipariş ile irsaliye uyuşmuyorsa: adım adım

Bir uyuşmazlık gördüğünüzde işleyecek doğru bir sıra vardır. Amaç tek: doğru betonu doğru yere dökmek.

1. Boşaltmayı başlatmayın. Oluk açılmadıysa açılmasın, pompa hattına beton verilmesin. Bu adım, sonraki bütün adımların değerini belirler.
2. Farkı tek cümleyle tanımlayın. “Sipariş C30/37, belgede C25/30” veya “şantiye adı komşu parsel” gibi. Belirsiz bir rahatsızlık yerine tek bir olgu.
3. Belgeyi fotoğraflayın. Konuşma başlamadan önce, belgenin ilk hâli kayıtta olsun.
4. Santralin teknik yetkilisini arayın. Sürücü üretim kararlarını veren kişi değildir; görevi taşımadır. Doğru muhatap santralin yetkilisidir. Dökümü bizim üzerinden organize ediyorsanız aynı dakikada bize de yazın — muhatap aramakla zaman kaybetmezsiniz.
5. Üç seçeneği konuşun. (a) Yükün iadesi ve doğru betonun gönderilmesi, (b) yükün teknik sorumlu onayıyla başka bir elemanda kullanılması (örneğin grobeton/tesviye), (c) teknik değerlendirme sonrası olduğu gibi kullanılması. Hangisi seçilirse, kararı veren kişinin adı kayda geçer.
6. Kararı belgeye yazın. Yukarıdaki şerh tablosundan uygun ifadeyi kullanın; tarih, saat, ad-soyad ekleyin.
7. O yükten numune alınmasını isteyin. Uyuşmazlık yaşanan yük, numune alınması en anlamlı yüktür. Numune yoksa sonraki tartışmada elinizde yalnızca kâğıt kalır.
8. Sonraki araçlar için teyit alın. “Bundan sonraki yüklerin tanımı şudur” cümlesini yazılı olarak alın. Tek bir uyuşmazlığın bütün döküme yayılmasını engelleyen adım budur.
9. Döküm sonunda özet çıkarın. Kaç yük geldi, hangi yükte ne oldu, hangi kararlar alındı. Tek sayfa yeterlidir ve o günün belleği olur.

Ölçülü davranmak da bu işin parçası. Boşaltmayı durdurmak, geri dönüşsüz sonuç doğuracak uyuşmazlıklara saklanır: yanlış şantiye, siparişten farklı dayanım sınıfı, şartnameye aykırı çevresel etki sınıfı gibi. İdari nitelikte bir eksiklik (örneğin bir alanın boş bırakılmış olması) için hazır kalıbın önünde dolu bir mikseri bekletmek, süreyi işletir ve gerçek bir teknik risk üretir; böyle durumlarda doğru yol kaydı düşüp numune istemektir.

Sık düşülen iki hata. Birincisi, uyuşmazlığı sözlü çözüp belgeye hiç yazmamak — ertesi gün kimsenin hatırlamadığı bir mutabakat kalır. İkincisi, kararı geciktirmek: süre işledikçe elinizdeki yükün seçenekleri azalır. Doğru davranış, hızlı karar ve eksiksiz kayıttır.

Küp numune: kim alır, kaç adet, nasıl etiketlenir, raporu kim verir

İrsaliye betonun ne olduğunu beyan eder; numune ise ne olduğunu ölçer. İkisi birbirinin yerine geçmez, birbirini tamamlar.

Yapı denetimi kapsamındaki işlerde süreç tanımlıdır. Taze beton numuneleri, yapı denetim kuruluşunun o işte görevli denetim elemanı ile müteahhit veya şantiye şefi ve beton üreticisi temsilcisinin nezaretinde, Bakanlıktan izin belgeli laboratuvarın personeli tarafından, taze betondan numune almayı tanımlayan TS EN 12350-1'e göre alınır. Uygulamada karşılaşılan kurallar şunlardır:

• Numuneler dökülen betonu temsil edecek şekilde bütün imalâta yayılır (ilk, orta ve son araçlardan alınır); yalnızca ilk araçtan alınan numune dökümü temsil etmez.
• Numune alınan iki beton yükü arasında en az 25 m³ beton hacmi bırakılır.
• Bir deney sonucu teşkili için aynı taze beton harmanından veya yükünden en az iki numune alınır. (Sahada bu numuneler birlikte, bir “takım” olarak alınır; bir takımdaki numune sayısı işin kapsamına ve laboratuvarın uygulamasına göre değişir.)
• Numunenin içine beton etiketi yerleştirilir, el terminali ile okutulur ve yapının konumu doğrulanarak kayıt tamamlanır.

Toplam numune sayısı sabit bir sayı değildir. Sayılar, Bakanlığın taze beton dökümlerine ve numune alımına ilişkin 2022/07 sayılı Genelgesi (13.04.2022 tarihli; 2022/02 sayılı Genelgeyi revize eder) ekindeki tablolara göre belirlenir. Örneğin şantiyeye aynı gün içinde yalnızca bir beton yükü teslim edilmişse toplam 8 numune alınır; bunlardan 2'si 7. günde, 6'sı 28. günde deneye tabi tutulur. Gün içinde birden fazla yük teslim edilmişse sayı ve gün dağılımı genelge ekindeki tabloya göre belirlenir; dökülecek betonun sınıfı C55/67 ve üzeri ise tablodaki numune sayıları iki katına çıkarılır. Sizin işinizde kaç numune alınacağını yapı denetim kuruluşunuz ve laboratuvar belirler; kesin sayıyı onlardan öğrenmek doğru yoldur.

Yapı denetimi olmayan küçük dökümlerde. Bahçe döşemesi, garaj tabanı, istinat duvarı gibi denetim kapsamı dışındaki işlerde numune alma otomatik değildir; talep ederseniz yapılır. Bu durumda numune alma ve deney hizmeti bir laboratuvardan alınır, numune sahada uygun şekilde alınır ve laboratuvara teslim edilir. Küçük hacimli dökümlerde numune ve kür disiplininin neden daha kritik olduğuna minimum sipariş sayfasında da değinildi.

Numune boyutu ve kür. Ülkemizde yaygın uygulama 150 mm kenarlı küp numunedir; silindir numune (150×300 mm veya 100×200 mm) da kullanılır ve basınç dayanımı tayinindeki referans yöntem silindir numunelerdir. Numuneler kalıba yerleştirildikten sonra, sertleşmiş beton deney numunelerinin yapımını ve kürünü tanımlayan TS EN 12390-2'ye uygun şekilde saklanır ve laboratuvara taşınır. Kür, sonucun kendisi kadar belirleyicidir: uygunsuz saklanmış bir numunenin sonucu betonu değil, saklama koşulunu ölçer. Bu yüzden numune sahada güneşte, donda veya titreşimli bir yerde bırakılmaz.

Numune üzerinde bulunması gereken bilgiler. Etiket/kayıt bilgisi ne kadar eksiksizse sonuç o kadar kullanılabilir olur:

• Alınma tarihi ve saati
• İrsaliye (sevk ve teslim belgesi) numarası ve araç plakası
• Beton sınıfı ve kıvam bilgisi
• Döküldüğü yapı elemanı (hangi kat, hangi aks, hangi eleman)
• Numune numarası ve deney günü (7 / 28)
• Numuneyi alan kişi/laboratuvar

7 gün ve 28 gün ne anlatır? Betonun karakteristik basınç dayanımı 28 günlük sonuca göre tanımlanır; sertleşmiş beton basınç dayanımı deneyi TS EN 12390-3'e göre yapılır. 7. gün sonucu bir erken uyarı göstergesidir; tek başına kabul veya ret gerekçesi değildir. Belgede ve karekodda yer alan 7/28 gün dayanım gelişim oranı tam olarak bunun için vardır: 7. gün sonucunun beklenen gelişim seviyesinde olup olmadığını değerlendirmek. Bu yüzden 7. gün sonucuna bakıp panik yapmak da, 28 günü beklemeden rahatlamak da hatalıdır.

Raporu kim verir? Deneyi yapan laboratuvar. Yapı denetimli işlerde rapor süreci sistem üzerinden yürür ve yapı denetim kuruluşu ile paylaşılır. Denetim dışı işlerde raporu, hizmeti talep eden taraf olarak siz alırsınız. Bizim çalışma çerçevemizde, talep edilmesi hâlinde 7 ve 28 günlük küp kırım raporunun temini organizasyonun parçasıdır; kapsam ve koşullar dökümden önce yazılı olarak konuşulur — çalışma standardımızın tamamı ana sayfadaki kalite ve teslimat protokolünde yazılıdır. Bunun santralin kendi kalite kayıtlarından ayrı bir şey olduğunu da not edin: santral kendi üretim uygunluk kontrollerini ayrıca yürütür.

Numune ile irsaliyeyi eşleştirmeyi atlamayın. Numune sonucu geldiğinde “bu sonuç hangi yüke ait” sorusunu cevaplayamıyorsanız, sonucun kullanım değeri ciddi biçimde azalır. Eşleştirmenin anahtarı tek bir alandır: belge seri numarası.

İrsaliyeleri saklama: ne kadar süre, neden, nasıl arşivlenir

Döküm bittiğinde elinizde bir tomar kâğıt olur. O tomar, yapının teknik geçmişidir.

Vergi mevzuatı açısından. Sevk irsaliyesi, düzenlenmesi zorunlu belgelerdendir. Vergi Usul Kanunu'nun defter ve belgelerin muhafazasına ilişkin 253. maddesi uyarınca, defter ve belgeler ilgili bulundukları yılı takip eden takvim yılı başından itibaren beş yıl süreyle muhafaza edilir. Bu, mükellefler açısından asgari saklama süresidir.

Ticari mevzuat açısından. Ticari defter ve belgeler için Türk Ticaret Kanunu'nun 82. maddesi kapsamında on yıllık saklama süresi gündeme gelir. e-İrsaliye kullanılıyorsa belgeler elektronik ortamda arşivlenir ve aynı süre mantığı işler. Yani “beş yıl” asgari, “on yıl” daha güvenli bir pratiktir.

Teknik ve hukuki nedenler. Süre tablolarının ötesinde, belgeyi saklamanızın somut sebepleri şunlardır:

• Yapı dosyası. Yapı denetimli işlerde dökümlere ait belgeler ve deney raporları dosyanın parçasıdır; irsaliye o zincirin ilk halkasıdır.
• Uyuşmazlık. Bir sorun yıllar sonra ortaya çıkabilir. O gün elinizde “hangi tarihte hangi sınıf beton, hangi santralden, hangi araçla, kaç m³ geldi” sorusunun cevabı varsa konuşma teknik zeminde yürür; yoksa hafızaya kalır.
• Sonraki imalatlar. Aynı yapıda ilerleyen katlar veya ek imalatlar için önceki dökümlerin tanımı referans olur.
• Satış ve devir. Yapının teknik geçmişini gösteren belgeler, sonradan sorulduğunda cevap verebilmenizi sağlar.

Pratik arşiv düzeni. Karmaşık bir sistem gerekmez; disiplin gerekir.

1. Aynı gün dijitalleştirin. İnce ve termal kâğıt zamanla solar; kâğıdın kendisi tek kopya olarak bırakılmaz. Fotoğraf veya tarama döküm günü çekilir.
2. Dosya adını standartlaştırın. Örnek: 2026-08-14_temel_C30-37_34ABC123_8m3_irs-45871.jpg. Tarih, eleman, sınıf, plaka, m³, belge no. Bu isimlendirme sonradan arama yapmanızı sağlar.
3. Tek bir özet tablo tutun. Yukarıdaki kümülatif m³ tablosunu dijitalleştirin; bir dökümün tamamı tek satır özetiyle hatırlanabilir hâle gelir.
4. Kâğıt asılları ayrı bir zarfta. Şerh düşülmüş nüshalar öne. Zarfın üstüne döküm tarihi ve eleman adı.
5. Deney raporlarını aynı klasöre koyun. Rapor ile belge arasındaki bağ seri numarası üzerinden kurulur; ikisi ayrı yerlerde durursa bağ kaybolur.

Bir hatırlatma: Bu bölümdeki süreler mevzuattaki genel muhafaza kurallarına ilişkin genel bilgidir; kendi durumunuza (mükellefiyet türü, e-belge kullanımı, sözleşmeniz, yapı denetim kapsamı) özgü değerlendirme için mali müşavirinize ve yapı denetim kuruluşunuza danışın.

Dökümünüzü bizimle organize ediyorsanız, sipariş tanımını (dayanım sınıfı, kıvam, Dmaks, çevresel etki sınıfları, m³, saat) döküm öncesinde yazılı olarak teyit etmenizi öneririz; sahada irsaliyeyi okumak, o yazılı teyit ile karşılaştırma işine dönüşür ve saniyeler sürer. Hesabınızı beton hesaplama rehberiyle yapıp, pompa kararınızı pompa sayfasından netleştirdikten sonra WhatsApp'tan yazmanız yeterlidir.

Küçük döküm için seçenekler

İrsaliye hakkında sık sorulan sorular